27 ĐẶC ĐIỂM TÍCH HỢP CỦA CHƯƠNG TRÌNH TRẢI NGHIỆM Ở CHÙA (TEM- PLESTAY) TRONG BẢO TỒN, PHÁT HUY DI SẢN VĂN HÓA PHẬT GIÁO TẠI HÀN QUỐC

Thứ tư - 08/05/2019 21:58
Phan Thị Thu Hiền
417
 






 
ĐC ĐIM TÍCH HỢP CA CHƯƠNG TRÌNH TRI NGHIM Ở CHÙA (TEM- PLESTAY) TRONG BO TN, PHÁT HUY DI SN VĂN HÓA PHT GIÁO TI N QUC

Phan Thị Thu Hin*






TÓM TT

Bài viết này của chúng tôi tp trung vào đc đim tích hợp của chương trình Templestay như một trong nhng bí quyết giúp bo tồn và phát huy di sn văn hóa Pht giáo ở Hàn Quốc. Bài viết góp phn nghiên cứu một hình thức du lịch gn với chùa chin từ các phương din đa dạng của tiếp biến văn hóa, biến đổi văn hóa, quan hệ giữa văn hóa tôn giáo và văn hóa dân tộc trong thời đại văn hóa đại chúng và tn cu hóa. Liên hệ với một số chương trình ở Vit Nam có thể xem là tương đương với Templestay ở Hàn Quốc, chúng tôi hy vng rút ra một sgợi ý có ý nghĩa thực tin.

MĐU

Qua gn 20 năm, chương trình Trải nghim ở chùa (Templestay) đã ngày càng phát trin thun thục, to được nh hưởng tích cực đối với nhiu phương din văn hóa, kinh tế của Hàn Quốc, gợi ra nhiu vn đề có ý nghĩa khoa học và thực tin.

Tuy nhiên, trong phm vi tư liu mà chúng tôi bao quát được, s quan tâm của giới học thut, cả thế tục ln tu sĩ, ở Hàn Quốc cũng như quốc tế, đối với đề tài này vn còn khá khiêm tn.




*. GS.TS., Trường ĐHKHXH&NV - ĐH Quốc gia TP. HCM, Vit Nam.
 


Giới thiu khái quát về chương trình có thể tìm thy trong cuốn sách Journey to Korean temples and Templestay (Hành trình tới nhng ngôi chùa Hàn Quc và Templestay) của Jang Eunhwa 2009; chương 8: Temple Stay Programme(Chương trình Temple Stay) trong tp tài liu The Impact of Culture on Tourism (Tác đng của văn hóa đi với du lch, 2009) do OECD1 thực hiện; An Encyclopedia of Korean Buddhism (Bách khoa thư về Pht go Hàn Quc, 2013) do Hòa thượng Heywon và David A. Mason biên soạn; phn viết Contemporary Korean Buddhist Traditions(Nhng truyền thng Pht go Hàn Quc đương đại”, 2017) của Mark A. Nathan trong bộ sách Oxford Handbook of Contemporary Buddhism (Sách chdẫn về Pht go đương đại của Oxford). Nghiên cứu chuyên sâu hơn mới chỉ có một sbài báo khoa học: Uri Kaplan 2010 nhn mnh ý nghĩa của chương trình Templestay trong vic tái xây dựng thương hiu nhng ngôi chùa như bo tàng sng qung bá văn hóa Pht giáo và văn hóa truyn thống Hàn Quốc; Wei Wang 2011 chyếu tìm hiu Temple Stay với tư cách một sn phẨm du lịch thành công; John Lee 2015 khẳng định ý thức tn cu hóa hình nh dân tộc qua chương trình Templestay chính là tiếp nối truyn thống Pht giáo hộ quốc từ thời Silla của xs này; Achim Bayer 2016 xem Templestay là cách biến chuyn và thích ứng văn hóa của Pht giáo Hàn Quốc để tiếp tục tồn tại và phát trin.

Kế thừa các học giả đi trước, bài viết này của chúng tôi tp trung vào đc đim tích hợp của chương trình Templestay, góp phn giải quyết tranh lun giữa các học giả xoay quanh câu hỏi sự bùng nổ loại hình du lịch Templestay như một hình thức văn hóa đại chúng có tác động tích cực hay tiêu cực trong bo tồn, phát huy di sn Pht giáo Hàn Quốc. Vn dụng các lý thuyết Chức năng lun, Cu trúc lun, Quá trình lun (Giao dịch lun), với các phương pháp hệ thống, liên ngành, dựa trên kết quả đin dã của chúng tôi từ tháng 3 đến tháng 11 năm 2018, bài viết này hy vng có nhng đóng góp mới khi tìm hiu chương trình Templestay từ các phương din đa


1. OECD là chviết tt của Organization for Economic Co-operation and Development, Hip hội Hợp tác và Phát trin Kinh tế của các nước Úc, Áo, Bỉ, Canada, Cng hòa Séc, Đan Mạch, Phần Lan, Pháp, Đức, Hy Lp, Hungary, Iceland, Ireland, Ý, Nht Bn, Hàn Quốc, Luxembourg, Mexico, Netherlands, New Zealand, Na Uy, Phần Lan, Bồ Đào Nha, Cng hòa Slovak, Tây Ban Nha, Sweden, Switzerland, Thổ Nhĩ K, Anh và M).
 


dạng của tiếp biến văn hóa, biến đổi văn hóa, quan hệ giữa văn hóa tôn giáo và văn hóa dân tộc trong thời đại văn hóa đại chúng và tn cu hóa. Liên hệ với một số chương trình ở Vit Nam có thể xem là tương đương với Templestay ở Hàn Quốc, chúng tôi hy vng rút ra một sgợi ý có ý nghĩa thực tin.
  1. BI CẢNH PHT GIÁO N QUC

Chính thức du nhp vương quốc Goguryeo ở phía Bắc n đo vào năm 372, cho đến nay, Pht giáo đã thâm nhp đời sng dân tộc Hàn hơn 17 thế kvà để lại một di sn nhng giá trvăn hóa vt cht và tinh thn vô cùng phong phú.

Dưới thời Silla thống nht (668-935), Pht giáo trở thành quốc giáo và giữ vng đa vị thống lĩnh đến hết thời Goryeo (918-1392). Từ thời Joseon (1392-1897), Nho giáo nm đa vị độc tôn, chèn ép, đàn áp Pht giáo ngày càng khc nghit, đuổi Tăng chúng ra khỏi kinh đô, cuối cùng trên tn n đo chỉ còn 36 ngôi chùa được triu đình công nhn, phn lớn chùa chin phải lui về nơi núi thm rng sâu. Sự tích hợp vốn có với Nho giáo bị đánh mt, trong khi đó, sự hòa đồng của Pht giáo với tín ngưỡng bản đa Shaman giáo và Đạo giáo dân gian khiến Pht giáo càng bị văn hóa dòng ch lưu xem thường. Đa vPht giáo sa sút nghiêm trng vào cuối thời Trung đi.

Pht giáo phn nào được vực dy trong giai đoạn 35 năm Nht thuộc (1910-1945) dù sự ủng hộ Pht giáo của thực dân Nht nm trong âm mưu đồng hóa văn hóa tinh thn của Korea. Quy định vbo tồn di sn của Korea do Nht Bn ban hành đã mở đu cho cuộc tng kim kê, bo trì, phục dựng các di sn quốc gia của Korea mà kết quả là danh sách lp năm 1945 bao gồm 591 di sn trong đó đa slà các di sn Pht giáo. Kế tiếp công cuộc đó, chính quyn Tng thống Park Chung Hee tiếp tục mở rng sưu tm, điu tra, bổ sung danh sách di sn, và năm 1962 đã ban hành Lut bo qun di sn văn hóa (Munhwajae Pohobop), và Lut qun lý di sn Pht giáo (Pulgyojaesan Kwallibop), quan tâm tái thiết các ngôi chùa ở các đô thị, cp chng chỉ quốc gia cho nhng ngôi chùa di sn, nâng dn uy tín của Pht giáo. Qua ba thp niên 60, 70, 80, hệ thống thu vé ở nhng ngôi chùa di sn được chính phủ cho phép đã to nguồn kinh phí quan trng tu bổ chùa chin. Hệ thống công viên quốc gia
 


được xây dựng bt đu từ 1967 khiến nhiu ngôi chùa di sn được bao quanh bởi nhng công viên có htầng giao thông được cải thin to thun lợi cho khách tham quan. Liên kết giữa Nhà nước và Pht giáo bt đu gn bó lại sau gn 600 năm đứt đoạn.

Hin nay, Pht giáo là tôn giáo có số lượng tín đồ đông thhai Hàn Quốc. Tuy nhiên, trong khi Tin Lành nm vai trò thống lĩnh thì Pht giáo chyếu là tôn giáo ngoại vi, bên l, tôn giáo của nông thôn, người già, phnữ, đến mức được gọi là Pht giáo Váy (Chima Bulgyo), Pht giáo Bà già (Halmeoni Bulgyo). Kng phải đã kng có nhng giai đoạn người ta cnh báo về nhng nỗ lực biến Hàn Quốc thành đt nước của đo Tin Lành, và theo đó là nhng chèn ép đối với Pht giáo, đe da hòa bình tôn giáo ở Hàn Quốc.

Tkhi du nhp, Thin tông được người Hàn xem như ánh sáng hoàng kim của Pht giáo, thm chí, tông phái duy nht xng đáng gọi là Pht giáo2. Quan đim này vn duy trì đến tn ngày nay. Dòng Thin Jogye (Tào Khê) có lịch sử hơn 1.200 năm, với hơn 2.500 ngôi chùa và khoảng 18.000 Tăng, Ni, hin nay giữ đa vị thống lĩnh gn như tuyt đối. Từ nhng năm 1980, Jogye đã chính thức công bố sự thay đổi chiến lược từ quan đim nhn mnh tu thin chính thống, nghiêm ngặt tới các phương tin mm do hơn để tương tác với cng đồng xã hội, tăng cường quan hệ với Pht tử, tín đ. Từ đó, chùa chin mở cửa, chào đón Pht tử, tín đ, khách tham quan, các buổi thuyết pháp cho công chúng được phát trin rng rãi.

Như vy, dù tương đồng với Pht giáo Vit Nam về lịch slâu dài, Pht giáo Korea cũng có nhng khác bit quan trng. Ở Vit Nam, ngay cả nhng thời kỳ Nho giáo nm uy quyn, tinh thn tam giáo đồng nguyên vn tiếp tục gn bó hòa hợp Pht giáo với Nho giáo, Đạo giáo; Pht giáo ra khỏi cung đình trvvới dân gian vn phát trin sâu rng, mnh mẽ “Mái chùa che chhn n tc / Nếp sng muôn đời của ttông”; và ngày nay, Pht giáo là tôn giáo lớn nht, thống lĩnh nht. Trong khi đó, Pht giáo ở Korea tiêu trầm gn 600 năm trước thời hin đi, muốn phục hưng truyn thống của mình, phải nỗ lực rt nhiu để nối lại nhng gn bó với các nguồn mch văn hóa truyn thống khác; phải tìm liên kết, hỗ trợ từ chính


2. Roger Leverrier 1972: “Buddhism and Ancestral Religious Beliefs in Korea. Korea Journal Vol. 12, No, 5, May 1972, tr. 40.
 


quyền; và nht là, phải xây dựng, mở rng quan hệ với dân chúng.
  1. QUÁ TRÌNH HÌNH TNH, PHÁT TRIỂN CHƯƠNG TRÌNH TEMPLESTAY VÀ NHẬN THỨC VĐC ĐIM CH HỢP CA CHƯƠNG  TRÌNH

Chương trình Templestay ra đời năm 2002 khi Hàn Quốc đồng tổ chức (ng Nht Bn) FIFA World Cup, khoảng 1,2 triu du khách có nhu cu lưu trú trong hơn 1 tháng giải đu dn đến s thiếu hụt nguồn khách sn, nhà nghỉ các loi. Chính phHàn Quốc đã đề nghị sự hợp tác của tông phái Jogye (lúc đó cai qun đến 840 ngôi chùa trong số 870 ngôi chùa thuộc qun lý nhà nước) mở cửa các ngôi chùa đáp ứng nhu cu du khách. Ban đu cũng có nhng phn đối, tuy nhiên sau đó, Jogye đồng tình và còn sáng kiến cung cp kng chỉ chỗ ở mà cả cơ hội cho du khách trải nghim cuộc sng ở chùa. Mục tiêu kép qung bá văn hóa Pht giáo Hàn Quốc đồng thời qung bá văn hóa truyn thống Hàn Quốc được thể hin rt rõ qua thông đip của Hòa thượng Do Young, lãnh đo tông phái Jogye:

Pht giáo Hàn Quc mcửa nhng ngôi chùa gìn giữ 1.700 năm lch svà truyền thống cho nhng du khách khắp nơi trên thế giới… Chúng tôi mời các bn đến với nơi chn cổ kính hướng tới hòa điệu giữa thiên nhiên và đến với nguyên lý Duyên khởi ca Đức Pht vthiên nhn, ta cùng tha nhân không biện biệt mà tương thông nht như. Ở nơi đây, các bn có thchiêm nghiệm ni tâm chân thực ca chính mình và có thể tri nghiệm thm thía mt lát mỏng văn hóa Hàn Quc.”3

33 ngôi chùa tham gia đề án này, trong 42 ngày từ 20/5 đến 30/6/2002 đã đón 991 người nước ngoài, phn lớn đến từ Âu M, tham gia cả các nghi thức tụng kinh và ly Pht.

Phn ứng tích cực của du khách khiến đề án được tiếp tục với Asian Games trong cùng năm đó được tổ chức tại thành phố Busan. 14 ngôi chùa, trong 36 ngày, từ 26/9 đến 30/10 đã tiếp đón 1.567 du khách, trong đó, 268 người nước ngoài, ln này chyếu đến từ các nước châu Á, chỉ chiếm 17,1 %, còn người Hàn (1.299 người) chiếm tới 81,9%. Nim tin được củng crằng nhng giá trvăn hóa

 
  1. The Committee for Buddhist Temple Stay, Temple Stay Guide Book (Seoul: The Chogye Order, 2004), tr 1.
 


Pht giáo Hàn Quốc nói riêng, nhng giá trvăn hóa truyn thống Hàn Quốc nói chung trong chương trình Templestay có sức thu hút Phương Tây thì cũng hp dn du khách Phương Đông và ngay chính nhng người dân Hàn Quốc.

Skin thba là chương trình Thế vn hội sinh viên quốc tế World University Games din ra tại thành phố đại họcDaegu ngay trong năm sau, 2003. 16 ngôi chùa, trong thời gian tháng 7 đến tháng 12, đã tiếp đón 3.755 du khách, từ khp nơi trên thế giới ng như từ các đa phương của Hàn Quốc. Daegu Universiad cho thy Templestay hn tn có thể chinh phục nhng người trẻ tuổi, có học vn cao.

Ban Văn hóa Pht giáo Hàn Quốc - thuộc tông phái Pht giáo Jogye, nhn được tài trợ một phn của Bộ Văn hóa, Thông tin và Du lịch Hàn Quốc - được thành lp năm 2004 đánh du một bước phát trin quan trng trong chương trình Templestay. Từ 2004, Templestay kng chỉ gn với một skin lớn đột xut nào đó mà được tổ chức quanh năm.

Đi vào vn hành thường k, chương trình Templestay đôi khi vn tiếp tục bị phn đối bởi một số trong giới tu sĩ rằng du khách làm mt đi sự tĩnh lặng cn thiết cho tu tp ở các ngôi chùa, và vic tăng chúng tham gia cung cp các dịch vụ du lịch làm suy gim cht lượng tinh thn của tôn giáo. Đin hình gay gắt như ý kiến của Hòa thượng Song Chol, tông trưởng thby của tông phái Jogye, trong trả lời phỏng vn năm 1980:

Chùa là mandala ca Pht để trui rèn nhng ct trchân lý và vì vy, chúng tôi phn đi tư tưởng phát triển nhng ngôi chùa thành nhng công viên gii trí công chúng. Chúng tôi phn đi nhng kế hoch phát triển có tính hy diệt ca chính phủ.4

Tuy nhiên, xu hướng chung vn là nỗ lực tìm được tiếng nói chung, sự hợp tác giữa hai bên. Trong tài liu truyn thông cp nht nht (tháng 8/2018), Ban Văn hóa Pht giáo Hàn Quốc xác định Templestay là chương trình tri nghiệm cuc sng ở chùa tại nhng



 
  1. Yong-eui Park, trans., ‘A Reply To Professor Bieders Questions,’’ Lotus Lantern, 30 (Summer 2007), tr. 27.
 


ngôi chùa có lch svà văn hóa lâu đời của Hàn Quc5 thể hin rõ cái nhìn về chủ thể ngôi chùa, cuộc sng tu vin như một thành tố của văn hóa truyn thống Hàn Quốc. Vic Ban Văn hóa Pht giáo Hàn Quốc tự xác định vị thế là cơ quan đi đu quảng bá văn hóa truyền thng của Hàn Quc trong nhiều lĩnh vực đa dạng như hành hương, m thực chay, Templestay… trên nền tảng i nguyên văn hóa phong phú của lch sử Pht go Hàn Quc 1.700 năm6 ng cho thy quan đim vn dụng tài nguyên văn hóa Pht giáo để qung bá văn hóa truyn thống của dân tc.

Sự nhn mnh chnghĩa dân tộc như vy, quả thực, đã tiếp nối truyn thống Pht giáo hộ quốc (Hogukpulgyo) từ thời Silla của Pht giáo xsở Kimchi. Thêm na, thời hin đi, trong tương quan với thế mnh của Kito giáo, đo Tin Lành ở Hàn Quốc do liên kết với nh hưởng phương Tây, liên kết với phát trin, văn minh và bối cnh tn cu thì nỗ lực của Pht giáo Hàn Quốc gn bó cùng nhng giá trphương Đông, truyn thống, văn hóa, bản sc dân tộc là một quan đim chiến lược sc bén, hiu qu.

Năm 2009 đánh du giai đoạn phát trin cao hơn nữa của chương trình Templestay. Chính phHàn Quốc chính thức p duyt và thực hin kế hoch tài trkhoảng 250 twon (hơn 230 triu dollar M) trong 10 năm từ 2009 đến 2019 cho Templestay để phát trin du lịch Hàn Quốc. Cũng từ 2009, Ban Văn hóa Pht giáo Hàn Quốc xây dựng tp chí Templestay phát hành hàng quý và một website chuyên nghip truyn thông, qun lý, tiếp thị chương trình trên tn quốc. Và chương trình Templestay ngày càng phát trin. Lượng du khách kng ngng tăng qua các năm, bao gồm cả du khách nội đa ln quốc tế, trong đó, thị phn nội đa luôn luôn chiếm hơn 85% (xem bảng 1).









 
  1. Templestay, Chuyến du nh vì hạnh phúc ca nh. Pht go Hàn Quốc Tào Ktông. Ban Văn hóa Pht go Hàn Quốc, 8/2018, tr. 11.
  2. Templestay, Chuyến du nh vì hạnh phúc ca nh. Sđd, tr. 4.
 





Bng 1. Số người tham gia Templestay theo năm (từ 2005 đến 2017) [Biểu đồ do Ban Văn hóa Pht giáo Hàn Quc lập7]
Năm 2017, tng sdu khách tham gia lên đến gn 500.000 người; chương trình được thực hin tại 130 ngôi ca trên toàn quốc, vi 26 ngôi ca có chương trình chuyên dành cho người nước ngoài.

Có thể nói, Templestay từ một giải pháp vcơ sở lưu trú có tính tình thế đã dn trở thành một loại hình du lịch đại chúng được tông phái Pht giáo Jogye và Bộ Văn hóa, Thông tin và Du lịch Hàn Quốc đu tư chiến lược phát trin. Dù cuộc tranh lun giữa các quan đim trái ngược nhau về ý nghĩa tích cực hoc tiêu cực của Templestay trong quan hệ với bo tồn tính nguyên gốc của Pht giáo vn chưa đến hồi kết thúc, nhìn chung, mục tiêu qung bá văn hóa Pht giáo Hàn Quốc gn bó làm một vi, hợp nht với văn hóa dân tộc Hàn Quốc nhm nâng cao hình nh Pht giáo Hàn Quốc trong nước cũng như nâng cao hình nh Hàn Quốc trên trường quốc tế vn được nhn thức một cách tự giác ngày càng sâu sc và nỗ lực trin khai ngày càng hiu qu.

Vit Nam, một số chương trình có đim tương đồng nht định phn nào có thể so sánh với Templestay Hàn Quốc bao gồm nhng khóa tu một ngày, khóa tu mùa hè. Các chương trình này đu trải nghim ở chùa, và đu hướng tới kng chỉ Pht tử, tín đồ mà cả nhng đối tượng kng / chưa theo Pht giáo. Tuy nhiên, khác bit ở ch, như chính tên gọi của chúng, các chương trình này, vcơ bản, là khóa tu, chyếu thuộc về hot động hoằng pháp, nên chỉ do các tổ chức Pht giáo, các ngôi chùa trin khai.

 
  1. Templestay, Chuyến du nh vì hạnh phúc ca nh. Sđd, tr. 12.
 
 
  1. ĐC ĐIM CH HỢP TRONG NI DUNG CHƯƠNG TRÌNH TEMPLESTAY
 
    1. Chương trình tiêu chun và nhng biến thđa dng
Chương trình Templestay có 3 kiu thức khác nhau.

Phổ biến nht là kiu thức Tri nghiệm (Experience-oriented Templestay) 2 ngày 1 đêm, thường check-in lúc 2 hoc 3 giờ chiu và check out lúc 11:00 hoc 12:00 giờ trưa hôm sau. Nội dung được sp xếp theo thời gian biu bao gồm các hot động chính: (1) tham quan chùa, (2) lễ Pht, (3) 108 ly, (4) trải nghim 4 pháp khí thin môn, (5) thực hành một hình thức nghệ thut thcông truyn thống [làm chuỗi ht hoc làm đèn lồng hoa sen…], (6) ăn cơm theo cách của nhà sư, (7) trà đàm cùng nhà sư, (8) tham thin.

Tương đối thống nht trong một khung chung như vy, các ngôi chùa được khuyến khích đa dạng hóa chương trình với nhiu sc thái to nên thương hiu riêng của từng ngôi chùa. Qua nghiên cứu đin dã Templestay nửa cuối năm 2007 ở hơn 20 ngôi chùa, Uri Kaplan 2010 đã ghi nhn khá phong phú các hot động như vy, đc bit là về trải nghim nghề thcông truyn thống [trải nghim làm gốm sứ ở Kapsa, làm giy truyn thống ở Chondungsa, làm bản khc gỗ ở Taehungsa, làm phong bì truyn thống ở Samunsa, làm xà png truyn thống ở Popchusa, nhuộm truyn thống với cht liu tự nhiên ở Kuryongsa, làm diu ở Hongbopsa, làm nh go ở Jinkwansa] và nghệ thut biu din truyn thống [múa trng, múa mt nạ ở Hongbopsa]… Chính chúng tôi, qua nghiên cứu đin dã từ tháng 3 đến tháng 11 năm 2018 thì n tượng với các hình thức thin phong phú bên cnh ta thin tương dối quen thuộc, như thin hành qua các lớp thành cổ ở Jeondeungsa; thin rng, thin suối ở Baekdamsa, Jinkwansa, Geumsunsa; thin võ đo (Sunmu- do) ở Golgulsa

Chương trình trải nghim tiêu chuẨn như trên thường được bổ sung nhng hot động đc bit trong nhng lễ hội của chùa, nhng skin đc bit theo lịch Pht giáo hoc nhng thời đim đc bit trong năm. Chẳng hn, Uri Kaplan 2010 đã đề cp Templestay với hot động trải nghim làm kimchi trong tháng 12 ở nhiu chùa, trải nghim làm nh bao dịp Tết ở Golgulsa, Templestay dịp Lễ hội Tam tạng kinh ở Haeinsa. Bn thân chúng tôi đã tham dự
 


Templestay tại Trung tâm Thin Quốc tế Seoul dịp Yeon Deung Hoe (Nhiên đăng hội) đón mng Pht đn 2018 với sự thêm vào của hot động rước đèn lồng hoa sen; Templestay tại chùa Golgulsa dịp lễ Pht đn 2018 với sự thêm vào các nghi lễ Pht đn, các thời kinh và Pháp thoại đc bit cho dịp này, lễ rước đèn lồng hoa sen, ca vũ dân gian với chủ đề Pht giáo, và riêng về Thin võ đo, bên cnh các hot động thường nht như võ thut, cung tên còn có biu din cưỡi nga

Kiu thức thhai là Templestay trong ny, không nghỉ đêm ti chùa (One-day Templestay), kéo dài khong 2 đến 3 tiếng đồng h, rút gọn chương trình trải nghim tiêu chuẨn, dành cho nhng du khách bn rộn đến ngôi chùa gn nơi cư trú của mình. Chương trình gồm 3 hot động chính: (1) viếng chùa, (2) ngồi thin, (3) trà đo. Chúng tôi đã tham dự chương trình Templestay A scent of Millennium(Một n hương thiên niên k) từ 9:00 đến 12:00 sáng Bulguksa với các hot động tour viếng chùa, trà đàm với sư, m chuỗi ht cu nguyện; và đã tham dự Daily Templesaty with Night View (Templestay thường nht - Ngm cnh chùa ban đêm) tổ chức vài ngày ng tng ở Jogyesa, từ 7:00 đến 10:00 ti, bao gồm viếng chùa, lễ Pht, viết thẻ nguyn cu treo lên cây trong chùa, trà đo, trải nghim m và thưởng thức bánh đu, m đèn lồng hoa sen, xem biu din n ngh.

Kiu thức thba là Templestay Thư gn (Rest-oriented) linh hot, mở rng về thời gian tùy theo du khách. Ngôi chùa trở thành nơi nghỉ ngơi cho thân tâm mt mỏi của du khách để anh ta / cô ta có cơ hội rời xa sinh hot hàng ngày bận rộn, hít thở thiên nhiên và khôi phục sinh lực qua các nghi lễ Pht giáo, thin định, trải nghim cuộc sng thường nht trong chùa mà mình tự ý lựa chọn tham gia.

Các chương trình thin chính thống, theo kỷ lut nghiêm ngặt tại chùa thuộc về tu tp, nhìn chung kng được xếp loại như một kiu thức Templestay.

Vit Nam, phổ biến nht là các khóa tu một ngày. Trường hợp đin hình có thể klà chùa Giác Ng, 92 Nguyn Chí Thanh, Phường 3, Qun 10, TP. HCMinh với khóa tu Một ngày an lạc (6 tiếng buổi sáng chủ nht, 2 ln/tháng) chyếu dành cho đối tượng trung và lão niên; khóa tu Tuổi trhướng Pht (5 tiếng buổi
 


chiu chủ nht, 2 ln/tháng) dành cho thanh thiếu niên, sinh viên; khóa tu p sen từ bi (4 tiếng buổi chiu, thBy hàng tun) cho thiếu nhi (6-12 tuổi)8. Nội dung chương trình cơ bản thường bao gồm tụng kinh, pháp thoi, ta thin, ăn cơm chánh nim. Chương trình cho thanh thiếu niên có thêm talk show với khách mời là nhng nhân vt phn đu thành công, nhng nhân vt của show biz là Pht tử hoc cm tình với Pht giáo, một số tiết mục văn ngh, game show tìm hiu Pht pháp.

Khóa tu mùa hè được bt đu với chùa Hoằng Pháp, Tân Hip, Hóc Môn, TP.HCM năm 2006, tiếp nối liên tục đến nay và được nhng ngôi chùa có cơ sở tương đối rng học theo tổ chc. Chẳng hn khóa tu mùa hè 2018 din ra trong 7 ngày, bao gồm lưu trú tại chùa, nghe pháp thoi, ta đàm, các cuộc thi học thuộc kinh, tìm hiu Pht pháp, giao lưu khách mời, văn ngh, nhng hình thức vui chơi, thi tài năng.
    1. Stích hợp các loại hình du lịch trong nội dung chương trình Templestay
Tiếp cn tgóc đdu lịch, có thnói Templestay là một tnh công trong đóng gói sản phẨm có tính spectacle, kết hợp khéo léo các loại hình cơ bn thu hút đông đo công chúng: du lịch sinh thái, du lịch Ẩm thực, du lịch n hóa, du lịch cng đồng / du lịch homestay.

Thnht, vdu lch sinh thái. Chùa truyn thống thường ng nơi đt lành được chọn, xây dựng theo phong thy, với phong cnh thiên nhiên xung quanh tươi đp, nhiu ngôi chùa ở giữa núi rng xa cách chốn đô thị đông đúc, ồn ào, hối hả theo nhịp điu phát trin công nghip hóa, hin đại hóa nhanh, mnh có tính nén ép của Hàn Quốc, do đó, rt thu hút đối với nhng du khách muốn tìm về thiên nhiên. Trong nội dung, chương trình Templestay có tour viếng cnh chùa, lại có các hot động trải nghim hòa đồng, thân thin với thiên nhiên như làm xà png, nhuộm vi, làm giy, làm diu, làm nh, nu ăn theo kiu truyn thống, sử dụng các cht liu tự nhiên. Chương trình Templestay cũng dễ dàng tiếp nối,


8. Chùa Giác Ngcòn có khóa tu Thin Vipassana (6:00 sáng đến 5:00 chiu), tương đương với chương trinh thin chính thống, theo kỷ lut nghiêm ngặt mà chính Hàn Quốc kng xếp loại như một kiu thức Templestay nên chúng tôi kng liên hệ so nh ở đây. Khóa tu 7 ngày Xut gia giao duyên cũng vy.
 


hòa nhp với truyn thống tôn kính núi, sở thích leo núi và đi bộ đường dài của đông đo người Hàn, bt ksphân bit tôn giáo, tín ngưỡng giữa h.

Thhai, vdu lch m thc. Chốn thin môn lưu giữ di sn Ẩm thực chay phong phú của Hàn Quốc lành mnh, nhiu thực phẨm đồng thời có tính năng dược phẨm tự nhiên bổ dưỡng đáp ứng nhu cu của khá đông các tín đồ Ẩm thực đương đại vốn bị bao vây bởi thực phẨm công nghip fast food tim Ẩn nhng tác hại đối với sức khỏe. Bữa ăn trong chùa theo cách của các nhà sư còn là dịp để du khách trải nghim phong cách Ẩm thực chm rãi, sâu lắng, tương phn với trào lưu ăn uống hin đại take and go.

Thba, vdu lch văn hóa. Trong khoảng 1.800 di sn văn hóa của Hàn Quốc có đến 1.100 di sn Pht giáo. Nhng ngôi chùa trin khai chương trình Templestay phn lớn đu là nhng ngôi chùa có truyn thống lâu đời, nhng di tích lịch sử, nhng di sn kiến trúc, điêu khc, hội ha Pht giáo. Bên cnh đó là nhng di sn văn hóa phi vt th, nhng giá trvăn hóa tinh thn kết đọng trong tôn giáo, triết học, mỹ học, nghi l, phong tục Pht giáo. Kng chỉ dựa trên văn hóa Pht giáo như trcột trung tâm, chương trình Templestay còn quy tụ nhng giá trvăn hóa dân gian Hàn Quốc (sự thờ phng một svị thn Shaman giáo, các nghề thcông truyn thống, các phong tục đời sng cổ truyn…) cũng như skết hợp Pht giáo với các thành tvăn hóa Nho giáo (Pht giáo hộ quốc…), Đạo giáo (tranh thủy mc với đề tài sơn thy…).

Thứ tư, vdu lch cng đng / du lch homestay. Một mt, cùng với Hanokstay (ở nhà c), Templestay (ở chùa) thuộc loại hình cơ s lưu trú văn hóa truyn thống to nên dòng sn phẨm độc đáo của du lịch Hàn Quốc. Png ở trong chùa xưa cũng như nhà cổ đu là nhng kiến trúc gỗ độc đáo, sưởi sàn, có cơ chế giữ m và làm mát hài hòa với tự nhiên. Mt khác, Templestay mở cơ hội cho du khách chia sẻ cuộc sng tu vin cùng cng đồng tu sĩ có vị thế xã hội đc bit, phong cách đời sng tuân thủ nhng lề lut tôn giáo, với nhng thực hành tôn giáo đc thù trong kng - thời gian thiêng.

Kng phải một phép cng có tính cơ giới, chương trình Templestay thực sđã tích hợp nhng giá trriêng có của các ngôi chùa Pht giáo, xây dựng trong một tour đơn nht nhng sn phẨm đc trưng đy thu hút cho các loại hình du lịch thuộc nhóm dn đu
 


xu hướng hin nay, đáp ứng nhu cu đa dạng của du khách. Riêng với du khách quốc tế, Templestay ngày càng tăng sức hp dn, góp phn xây dựng hình nh du lịch độc đáo của Hàn Quốc, một Hàn Quốc kng chỉ là đt nước phát trin kinh tế và đt nước của Hallyu9.

Liên hệ với Vit Nam, chùa chin cũng có phong phú nhng giá trcó thể trở thành tài nguyên hp dn cho du lịch văn hóa. Tuy nhiên, các chương trình khóa tu một ngày, khóa tu mùa hè chưa tích hợp được bao nhiêu nhng giá trnày.
    1. Stích hợp tôn giáo và văn hóa trong nội dung chương trình Templestay
Tiếp cn từ góc độ tôn giáo, có thể thy qua chương trình Templestay, du khách có thể có hiu biết sơ bộ và được trực tiếp trải nghim chút ít tt cả các thành tcơ bản của Pht giáo với tư cách một tôn giáo.

Thnht, về cơ sở tôn go. Với shướng dn của một tu sĩ hoc một chuyên viên, tour tham quan chùa mở đu chương trình Templestay dn dt du khách qua ba lớp cng: Iljumun (Nht tr n), Cheonwangmun (Thiên vương môn), Bulimun (Bt nhị n), nhận ra tchức không gian ngôi ca ngày càng mra cnh giới thanh sch hơn, giác ngcn lý cao sâu n. Gác chng vi bốn pp khí vang lời tc giục cu khchúng sinh khắp cbốn cõi.

Thhai, vthn ph. Qua giới thiu các hình tượng điêu khc ng như các bức bích ha, tour tham quan chùa giới thiu với du khách các vPht, các vị Bồ tát biu hin cho lý tưởng giác ng, biu hin cho Pht pháp.

Thba, vnghi lễ, nghi thc, luật lệ, thực hành. Chương trình Templestay trình bày các nghi thức, nghi lễ Pht giáo trong ý nghĩa gin d, dễ tiếp nhn với cả nhng du khách kng tôn giáo hoc theo một tôn giáo khác. Chẳng hn, kinh Hng Danh (nim danh các vPht) trong pháp môn 108 ly được chuyn thành 108 câu đúc kết nhân sinh quan, lẽ sng theo lý tưởng mỗi vPht khiến cho mỗi ly trở thành một cơ hội chiêm nghim giúp ánh sáng trong tự

 
  1. Hallyu (Hàn lưu), tức Korean wave, chỉ làn sóng Hàn Quốc, với K-drama (phim truyn truyn hình), K-pop (âm nhạc đại chúng), K-fashion (thời trang), K-food (Ẩm thc)… từ giữa nhng năm 1990 lan truyn khp cu Á.
 


tâm ta rạng. Pháp môn tham thin kng cao xa, chỉ hướng sự chú tâm vào hơi thở, tỉnh giác nhn biết vng nim để trlại chú tâm. Ta thin, thin hành, nga thin. Thin rng, thin suối, thin hoa, thin thanh âm tứ pháp khí... Nghi thức ăn trong chánh nim chỉ là đt tròn vn tâm ý vào giây phút hin tại để tiếp nhn năng lượng tốt lành từ thức ăn và quan hệ hòa ái với nhng người cùng ăn. m thực chay đồng thời vun bồi từ bi, tôn trng ssng muôn loài. Các thực hành được phân tích hiu quả đối với cả thân ln tâm, sức khỏe vt cht ln tinh tiến tinh thn.

Thứ tư, vgo lý. Templestay kng có nhng giờ thuyết giảng giáo lý. Bn cht cứu khổ chúng sinh của Pht giáo được thể hin qua bộ tranh tám cnh cuộc đời Đức Pht trên tường bên ngoài chánh đin hoc trong Bát tướng đin (Palsangjeon). Tinh hoa tư tưởng Thin được khơi gợi qua bộ mười bức tranh Tm ngưu đồ (Shim-oo-do) trên tường phía bên ngoài chánh đin của nhiu ngôi chùa tông phái Jogye. Thời gian trà đo với nhà sư thường đồng thời là pháp đàm, pháp thoi, trong đó, các phm trù Vô thường, Vô ngã, Duyên khởi, Nghip báo Luân hồi, Trung đo… được nhà sư lồng vào câu chuyn trao đổi với du khách về ứng xử của con người trong nhng tình thế thường nht, thời sự của đời sng đương đi. Trong chương trình dành cho du khách nội đa ở một sngôi chùa có trải nghim chép kinh bằng tay, vừa giúp dễ nhớ, thâm nhp giáo lý sâu xa hơn vừa giúp chú tâm, buông xả nhng áp lực cuộc sng.

Thnăm, vTăng đoàn. Nhng câu chuyn cuộc đời các vt, các vdanh tăng thường được kể trong tour viếng chùa. Vai trò của tu sĩ với tư cách đo sư dn dt chúng sinh giác ngộ chân lý, nêu tm gương đo đức, tư vn giúp vượt qua đau kh, trngại trong đời sng được thể hin cụ thể qua hình nh nhng nhà sư trực tiếp hướng dn chương trình Templestay cũng như nhng nhà sư mà du khách tiếp xúc trong chùa.

Uri Kaplan và khá nhiu nhà nghiên cứu khác cho rằng thành công của Templestay là ở cách sân khu hóa / dàn dựng” (staging) cuộc sng tu vin để hp dn du khách10.
Theo chúng tôi, chương trình Templestay đã cgắng duy trì tính

 
  1. Uri Kaplan 2009, tr 2010.
 


nguyên gốc của Pht giáo trong khi tìm nhng phương tin phong phú để tôn giáo này, trong bản cht cốt lõi, trong ý nghĩa chân thực của nó, có thể đến với đông đo công chúng, kể cả nhng người kng phi, chưa phải Pht tử, tín đ. Khai mở ý nghĩa văn hóa của tt cả các thành ttôn giáo, chương trình Templestay khiến Pht, Pháp, Tăng kng còn cao siêu, trừu tượng mà được biu hin cụ thể sng động qua cái Chân, i Thin, i M; và tôn giáo vượt trên ý nghĩa cht hp, giáo điu đtrtnh cách nghĩ và cách sng trong giác ng, tỉnh thức. Templestay có thqung bá hiu qutt cnhững tnh tthần ph, giáo lý, nghi l, tchức tăng đoàn, cơ sca chin, tu vin ca Pht giáo dưới nn hiu n hóa n là tôn giáo.

Có nhiu nht trong hàm ý của chương trình Templestay là thông đip rằng mi hot động được thực hin trong tinh thn tỉnh giác đu có thể là Thin. Slogan của Templestay thay đi chút ít qua thời gian, song, luôn nhn mạnh tuyt đích trvề chính mình. Slo- gan trên tài liu truyn thông tháng 8/2018 của Ban Văn hóa Pht giáo là “Templestay, Journey for Your Happiness(Hành trình vì Hnh phúc ca bn), còn trên trang web https://eng.templestay.com/ hin nay là Finding Your True-Self(Tìm li Tngã Chân tht ca bn). Chương trình Templestay không kêu gi người ta y đến đtin!mà khích lHãy đến đthy, biết Chân lý và thực hin nó!. Tính nguyên gc Pht giáo có lcn được nhìn nhn tđim này.

Chúng ta nhớ rằng cho đến thời Goryeo (918-1392), hai con đường hành trì Pht giáo chyếu ở Korea là Gyo (Giáo) và Seon (Thin). Giáo nhn mnh nghiên cứu, giảng dy, học hành kinh k còn Thin chủ trương “Bt lp văn tự / Giáo ngoại bit truyn / Trực chỉ nhân tâm / Kiến tính thành Pht, kng lệ thuộc vào kinh kmà dựa trên trực giác nội tâm, tu tâm kiến tính. Bước sang thời Joseon trước sđàn áp của triu đình phong kiến, chùa chin lui v núi rng, con đường học thut kinh đin Pht giáo dn sa sút, chcòn con đường Thin có thtnh tựu những giá trtinh tn ngoài phạm vi học thut khoa cphong kiến và có thnói chính Thin đã gìn giPht giáo sng sót qua n 500 m bbức hi đri được hi sinh.

Chúng ta cũng nhớ rằng một đc trưng quan trng của Pht giáo Korea truyn thống là Tong Bulgyo (Thông Pht giáo), nghĩa là Pht giáo hội thông, kng phân bit tông phái một cách quá cứng nhc mà kết hợp các trường pháp, các pháp môn tu tp. Chính
 


Jogye là như vy, trên cơ sở dung hợp Thin và Giáo, đốn ngvà tim tu, dùng pháp tu Hwadu (Thoại đu)11 hành trì công án để gột rửa trí năng, thy biết sai lm. Tuy nhiên, với người bt đu mà dùng pháp tu này thì quá kkhăn. Chương trình Templestay, vì vy, chỉ ng thin quán hơi thở, lại kết hợp các thực hành Tịnh độ để dn dà dn dt kng chỉ các tín đồ mà nhng du khách đại chúng.

Liên hệ với Vit Nam, chương trình các khóa tu một ngày, khóa tu mùa hè với chủ thể trng tâm là tu tp, cũng đã cgắng kết hợp thêm một syếu tvăn ngh, giao lưu, game show cho tăng độ thu hút, phù hợp đối tượng tuổi tr. Tuy nhiên, quan hệ giữa hai loại hot động này vn là quan hệ chủ - khách, chưa có nhiu hình thức tìm được sự thống nht, thâm nhp ln nhau trong chiu sâu, khai mở chính giá trChân - Thin - Mỹ của Pht giáo qua các hot động sáng to, thưởng thức văn hóa nghệ thut, thm chí, qua các sinh hot gin dị thường nht.
  1. ĐÁNH GIÁ ĐC ĐIM CH HỢP CA CHƯƠNG TRÌNH TEMPLESTAY VÀ NHỮNG GI Ý CHO VIT NAM

Kết quả kho sát 360 du khách nước ngoài tham gia Templestay từ tháng 10 đến tháng 12 năm 2007 do OECD thực hin cho thy sức hp dn của chương trình vượt qua phân bit tôn giáo: 84 người Công giáo - Catholic (23,3%), 60 người Kito giáo - Christian (16,7%), 22 người theo Pht giáo (6,1%), 3 người theo Hồi giáo
(0,8%), 79 người theo các tôn giáo khác (21,9%), 71 người kng
    1. Ta thin kn công án hay thoi đu: Đây là lối tu do các Thin sưng Lâm Tế đời Tng lập ra. Kn công án hay kn thoi đu, lối dụng công cũng như nhau, chkhác ở đim công án là một câu của người xưa đli, thoi đu y thời biến chế. Phương pp tu này gi là ly độc trđộc. Vì có một nghi vấn đt trong đu thì mọi vng tưởng đu lặng mt. Cho nên người kn công án hay thoi đu phi tin tưởng tuyt đối vị thy mình đến thgiáo. Ông dy một câu như: trước khi cha mca sanh, mình là gìv.vlin phi sng chết vi câu y, cho đến ngày ngđo mới thôi. Khi kn thoi đu, nên đkhởi câu thoi đu lên, sau chgì có một sc mạnh nghi o i im lặng, khi sc nghi yếu dn, lin đkhởi nữa, cthế mãi. Câu i đt tnh nghi vấn là thoi, i nghi o i im lặng là đu. Hay i khác hơn, trước khi ca đt nghi vấn là đu, nghi vấn dy lên là thoi. Chyếu ng i nghi đp chết mọi vng tưởng. Khi i nghi đã tnh khối, khỏi cn đkhởi màc nào cũng nghi, gi là nghi tình. Mt khii nghi tan v ra là ngđo. Thế nêni đa nghi đa ng. Song tu kn thoi đu phi gan d, chết sng vi câu mình nhận i thy, cho đến ngđo, không được học kinh sách hay lý lun gì c. Tu kn thoi đu, khi ta thin kn thoi đu, c ra ngoài hoc m công tác cũng vẫn kn thoi đu, không đổi thay pp nào khác. [Yếu chThin tông. http://www.thuongchieu.org/uni/KinhSachThiKe/Thien/ ThienTongVietNamCuoiTheKy20/Html/0  htm
 


theo tôn giáo nào (19.7%)12.

Kết quả kho sát cũng cho thy tác động của chương trình đối với du khách đáp ứng tốt mục tiêu của Pht giáo Jogye cũng như chính phHàn Quốc. Đánh giá lợi ích quan trng nht khi tham gia chương trình Templestay, 54% du khách hài lòng vì được trải ng- him văn hóa mới (Pht giáo), chiếm tỉ lệ cao nht; tiếp theo là 9,2
% du khách hài lòng vì hiu biết văn hóa Hàn Quốc truyn thống; rồi đến 7,5% du khách tăng mối quan tâm, hng thú với Pht giáo. Đánh giá lợi ích quan trng thhai khi tham gia chương trình Tem- plestay, 28,6% du khách hài lòng vì hiu biết văn hóa Hàn Quốc truyn thống, chiếm tỉ lệ cao nht; tiếp theo là 13,9% du khách tăng mối quan tâm, hng thú với Pht giáo; rồi đến 13,6% du khách hài ng vì có cơ hội để chiêm nghim bản thân.
  Lợi ích quan trng nht Lợi ích quan trng thhai
Tri nghim n hóa mới (Pht giáo) 54.2 8.3
Hiu biết văn hóa Hàn Quốc truyn thống
9.2

28.6
Tăng mối quan tâm, hng thú với Pht giáo
7.5

13.9
Hiu biết nhng đim du lịch quanh chùa
-

1.1
Thời gian nghỉ ngơi để giải ta căng thng
1.1

5.8
Cơ hội để tự chiêm nghim bản tn
7.8

13.6
Thưởng thức phong cnh đp 2.8 8.1
Khác 4.3 2.8
Kng trả lời 13.1 17.8
Tng cng 100 100

Bng 1. Du khách nước ngoài đánh giá lợi ích ca vic tham gia chương trình Templestay [Bng thhiện kết qukho sát 2007 ca OECD13]
 
    1. OECD 2009, tr 117.
    2. OECD 2009, tr 120.
 


Tnh công của chương trình Templestay rõ ràng là rt thuyết phc. Đim hn chế mà một số học givà tu sĩ thường chỉ trích như Templestay có thể nh hưởng đến san tĩnh của chốn thin môn, thì nhìn chung, lại kng my xác đáng. Bởi vì du khách Templestay được thông báo, được học quy tc đời sng chùa chin từ trước khi đăng ký chương trình và ngay sau khi check-in, thêm na, chính họ chọn để trải nghim kng kđc bit của đời sng y nên đu tự nguyn tuân thủ các quy tc trong nim an lc. Các ngôi chùa có chương trình Templestay đu luôn tách bit khu lưu trú cho du khách Templestay, thin đường cho tu thin chính thống, nghiêm ngặt và nhà tăng vn luôn là nhng kng gian riêng tư, hn chế s xâm nhp của du khách.

Gợi ý của Templestay Hàn Quốc cho các chương trình gn tương đương với nó ở Vit Nam kng phải là nhng mu hình, nhng format xác định nào đó. Bởi vì hành trình lịch sử cũng như vị thế hôm nay của Pht giáo Hàn Quốc và Vit Nam khá khác nhau, bối cnh kinh tế, chính tr, văn hóa, xã hội hin đại của hai dân tộc cũng khác nhau khá nhiu. Quan trng nht, Templestay Hàn Quốc có thể truyn nguồn cm hng mới mẻ và say sưa cho nhng no đường sáng to kng cùng để bo tồn, phát huy nhng giá trPht giáo, mà cốt lõi nht chính là lưu giữ và trao truyn nhng giá trChân - Thin - Mca n hóa Pht giáo đã gn 2.000 m hòa nhập ng n hóa truyn thống ca dân tc ti các thế htương lai.









***
 





TÀI LIỆU THAM KHO

Achim Bayer 2016: The Templestay Program of the Korean Jogye Order - Cultural Transformations and Adaptations. Kanazawa Seiryo University Bulletin of the Humanities Vol.1 No.1, 71-86, 2016.

Jang Eunhwa 2009: Journey to Korean temples and Templestay. Her One Media.

John Lee 2015: “Understanding Modern Korean Buddhism via Collective-Consciousness, Multiculturalism and the Temple Stay Program. Irish Journal of Asian Studies 1/1 (2015).

Mark A. Nathan 2017: Contemporary Korean Buddhist Traditions. Trong sách Oxford Handbook of Contemporary Buddhism (credited by Michael Jeeryson). Oxford Handbook.
OECD 2009: Chapter 8: Temple Stay Programme. Trong sách
The Impact of Culture on Tourism. OECD Publishing.

Uri Kaplan 2010: “Images of Monasticism: The Temple Stay Pro- gram and the re-branding of Korean Buddhist Temples. Korean Studies, Volume 34, 2010, pp. 127-146. University of Hawaii Press.

Ven. Heywon and David A. Mason 2013: Templestay. In An Ency- clopedia of Korean Buddhism. Unjusa.

Wei Wang 2011: Explore the Phenomenon of Buddhist Temple Stay in South Korea for Tourists. University Libraries. University of Nevada, Las Vegas.

436

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá

Click để đánh giá bài viết

Những tin mới hơn

Những tin cũ hơn

Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây