12 NĂM NGUYÊN LÝ CỦA LÃNH ĐẠO TOÀN CẦU

Thứ tư - 08/05/2019 06:04
TT. Thích Nhật Từ
137



 
NĂM NGUYÊN LÝ CA LÃNH ĐO TOÀN CU
 
TT. Thích Nht T(*)



Tôi chọn đề tài Vai trò 5T của lãnh đo toàn cu” nhm hi đáp lại chủ đề chính của Đại lễ Pht đn LHQ tổ chức ln thứ 3 vào ngày 112-14/05/2019 tại Trung tâm Hi nghị Quốc tế Tam Chúc- tỉnh Hà Nam, Vit Nam.

Chđchính của Đi lPht Đn Liên Hip Quốc là Cách tiếp cn của Pht giáo vsnh đo toàn cu và các trách nhim ng chia svì xã hi bn vng” (Buddhist Approach to Global Leadership and Shared Responsibilities for Sustainable Societies). Chđđó do Hoà thượng Dhammaratana, Phó chủ tịch Uban Tổ chức Quốc tế và Hòa thượng Thích Thin Nhơn, Chủ tịch GHPGVN đề xut trong phiên họp chuyn giao quyn đăng cai Đại lễ Vesak LHQ cho Vit Nam. Mỗi năm, lãnh đo Pht giáo thế giới qua Uban Tổ chức Quốc tế của Vesak (ICDV) chọn chủ đề mà vbản cht là sự quan tâm và chủ trương của lãnh đo Liên Hip Quốc trong năm đó.

Trong chương này, tôi nhn mnh vai trò 5T gồm (i) Tm nhìn tn cu, (ii) Tnh xung đột văn hoá, (iii) Thay đổi hành vi thích hợp, (iv) Thu hiu và qun trị lực lượng ngoài, (v) Truyn thông vượt chướng ngi. Tôi trình bày các vn đề nêu trên với tư cách là người có kinh nghim tham gia ba tổ chức quốc tế của Pht giáo trên tn cu. Tôi tham gia y ban tổ chức quốc tế Đại lễ Pht đn LHQ từ năm 2006 với vai trò Ptng thư ký. Tôi làm thành viên


*. Bài pp thoại của TT. Thích Nht Từ được Giác Minh Duyên phiên tả trong Khóa tu An Lc tại Học vin Pht giáo Vit Nam tại TP.HCM, ngày 21-10-2018
  1. Tiến sĩ Triết học tại Đại học Allahabad, n Đ, hin là y viên Hội đồng Trsự GHP- GVN, Pvin trưởng Học vin Pht go Vit Nam tại TP.HCM
 


sáng lp của Liên minh Pht giáo thế giới (International Buddhist Confederation) được thành lp tại New Delhi, n Đvào năm 2011 bởi cng đồng Pht giáo thế giới dưới sbo trợ của chính phn Đ. Tổ chức thứ 3 tôi làm vai trò Phó chủ tịch sáng lp là Liên minh Pht giáo Châu Á vì Văn hoá, thành lp năm 2013 tại Hong Kong.

Trong giai đon làm Tng thư ký của Đại lễ Vesak LHQ, tôi đã nối kết Hoà thượng Brahmapundit, Chủ tịch sáng lp và Tng thư ký sáng lp của Hội nghị Thượng đỉnh Pht giáo Thế giới (World Buddhist Summit), Nht Bn, thỉnh mời Tng thư ký của tổ chức này làm Phó chủ tịch Đại lễ Vesak LHQ 2008 tại Vit Nam. Thông qua sự nối kết đó, GS. Lê Mnh Thát và tôi vận động chính phVit Nam trở thành nước đăng cai Hội nghị Thượng đỉnh Pht giáo Thế giới ln 5 tại Hà Ni, nhân kỷ nim 1000 năm Thăng Long.

Thng Nguyn Tn ng đã ban nh quyết đnh cho Vit Nam tchức đăng cai skin quốc này. Có nhiu phiên họp giữa Uban quốc tế của Hi nghị Thượng đnh Pht giáo thế giới và Ban thường trc Hi đồng TrsGHPGVN, Ban tôn giáo chính phvà một sban ngành trung ương. Phía Nht Bn và Vit đã ký một sn bn, trong đó có 3 văn bn của Phó thng Phạm Gia Khiêm kiêm Btrưởng BNgoi Giao lúc by giờ. Nng rt tiếc, do những bt đồng lớn vđa đim tchức, cui ng Giáo hi Pht giáo Vit Nam và nh đo ng lập của Hi nghị Thượng đnh Pht giáo Thế giới đã huvic tchức Hi nghthượng đỉnh Pht giáo thế giới vào đu m 2010.

Vì trực tiếp tham gia vai trò thành viên sáng lp của ba tổ chức lớn của cng đồng Pht giáo thế giới, các kinh nghim tôi chia ssau đây là nhng góc nhìn cá nhân, hy vng giúp quý vđang tràn đy nhit huyết và lý tưởng, có thể tham kho như một dữ liu. Tôi hy vng, các Tăng, Ni trcó thể trở thành các vlãnh đo Pht giáo đẳng cp vượt trội hơn. Nếu điu đó xy ra thì đây là đại phúc cho cng đồng Pht giáo Vit Nam.
    1. TM NHÌN TOÀN CU (GLOBAL VISION)

Đtrở thành lãnh đạo toàn cu, nhà lãnh đạo trước nht phi có tm nhìn và tâm thái toàn cu (llobal vision & global mind- set), kng giới hn lý tưởng ca mình trong công vic gia đình, cng đồng, quốc gia và khu vc. Phi mtm nhìn theo hướng tương c, ni kết nhng hoạt động đng cp ca thế giới. Muốn
 


vy, các bn phi tham kho các mô hình đng cp quốc gia và quốc tế.

Khi mô hình quốc gia đẳng cp có tm nh hưởng, chi phối rng trên tn quốc gia đó thì lp tức nó trở thành mô hình tn cu mới, nht là khi nhng người đứng đu quốc gia có kế hoch giới thiu mô hình, nhân bn mô hình, thm chí áp đt mô hình đẳng cp ở phm vi tn cu.

Trung Quốc thường chủ trương biến mô hình quốc gia, tm nhìn quốc gia trở thành mô hình toàn cu với tm nhìn tn cu. Đlàm công vic này, người lãnh đo phải có tâm thế chun bị tình huống xu nht có thể xy ra, khi chúng ta rời khỏi bến cảng quốc gia mình hoà nhp vào đại dương thế giới, nơi có vô số trận cuồng phong và lực lượng ngoại tại xem chúng ta như trngại vt hoc đối thủ. Hsẽ chủ trương Tiên hạ thvi cường, nghĩa là tn công trước để to sức mnh cho stồn ti. Thách thức lớn là văn hoá, tôn giáo và chính trị ở quốc gia, khu vực và các châu.

Thế chiến thứ nht din ra đu thế kỷ 20, sau đó thế chiến thứ 2 vào thp niên 40-50 của thế kỷ trước đã làm cho nhân loại chia thành hai liên minh đối lp. Nhng thách thức vvăn hoá, tôn giáo, chính trị dù chúng ta có thừa nhn hay kng đã trở thành vn nn tn cu. Nếu kng nhn din dưới cái nhìn của kinh Chuyển Pp Luân, gồm bốn bước: (i) thừa nhn bế tc, (ii) truy tìm nguyên nhân, (iii) trải nghim hnh phúc của niết-bàn và (iv) Thực hành chánh đo gồm 8 yếu t, thì lý tưởng cao quý mang tính tn cu của các bạn chỉ dừng lại ở ước mơ.

Nhiu chiến lược rt thành công ở cp quốc gia khi đem áp dụng ở phm vi và môi trường tn cu thì bị kng thích hợp. Hàng tm quốc gia nỗ lực toàn cu hoá chính sách văn hoá, tôn giáo và chính trị của họ nhưng kng thành công.

Một trong nhng quốc gia đin hình nht, bị quan ngại nht là Trung Quốc. Thập niên vừa qua, Trung Quốc đã dùng tin chính phủ, bằng con đường ngoại giao văn hoá, ngoại giao nhân dân, bo trvic xây dựng Vin Khổng Tử, đồng thời tổ chức vic giảng dy, truyn bá tư tưởng Khổng Tử trên phm vi tn cu mà mục đích chính là khẳng định sức mnh mm (soft power) qua học thuyết Khổng Tử trên tn cu.
 


Cn nhớ rằng khi cuộc cách mạng văn hoá din ra tại Trung Quốc thì các nn triết học quá khứ trong đó nổi trội nht là triết học Khổng giáo được xem là chướng ngại vt lớn của Trung Quốc. Lúc đó, Trung Quốc muốn loại trừ Nho giáo và một số các tôn giáo khác. Trong thời vươn vai ra toàn cu, Trung Quốc ly ý thức hệ Khổng giáo làm chính vì nó đã có chỗ đứng 2500 năm.

Vphương din học thut cp cử nhân, thc sĩ, tiến sĩ, hu tiến sĩ trong phm vi rng gồm các ngành xã hội nhân văn, hoc cụ th, triết học phương Đông, triết học Trung Quốc thì các nước phương Tây như M, Canada, Úc và một snước châu Âu hoan hỷ hợp tác với Vin Khổng Tư. Khi nhn thy snh trướng về quyn lực mm của Trung Quốc qua vin này đe doạ nn học thut tự do trên tn cu, thì các quốc gia nêu trên đã kng còn ủng hộ Vin Khổng Tvà thm chí nỗ lực ty chay vin này.

Sau một thp niên, hin nay, Vit Nam vn chưa rút ra bài học kinh nghim của phương Tây nên tiếp tục ủng hộ Vin Khổng Tử như một du hiu ngoại giao văn hoá và học thut với Trung Hoa. Chiến lược của Trung Quốc về quyn lực mm thông qua thuyết Khổng Trt thành công trong giai đoạn hin tại ở nước Trung Quốc và một svùng lãnh thổ trực thuộc như Hong Kong, Ma Cao, Đài Loan, Tây Tạng và Nội Mông, nhưng đã chng minh sự tht bại khi các cường quốc phương Tây vận động cng đồng thế giới ty chay. Đó là tht bại vphương din ngoại giao của Trung Quốc.

Ngày 21/06/2016, Thủ tướng n ĐNarendra Modi đã thành công khi vn động 175 quốc gia khu vực trong Đại hội đồng Liên Hip Quốc chính thức công nhn ngày dài nht mùa hè trở thành ngày Yoga Quốc tế (International Yoga Day). Đây là cách thức giới thiu sức mnh mm của n Độ qua góc độ văn hoá. Vphương din này, n Đkhéo léo hơn Trung Quốc ở chỗ kng phô trương, kng nh trướng sức mnh quân sự để bt buộc các nước nhỏ phải nhượng đa, nhượng bin, nhượng chủ quyn dưới mọi hình thc. Trên thực tế như bị áp lực mà phải hợp tác.

n Độ dưới thời của Thủ tướng Modi đề cao văn hoá yoga, tăng cường sức khoẻ thể cht. Thủ tướng Modi hàng năm vào ngày 21/6/2016 trở đi đã cùng các bộ trưởng và đại biu quốc hội n Độ tham gia tp yoga. Các đài truyn hình và báo chí n Đđã
 


truyn thông skin quan trng này suốt ba năm qua nhm nỗ lực quốc tế hóa sức mnh văn hóa n Độ trên tn cu.

Để chiến lược thành công ở đẳng cp quốc gia được chp nhn ở phm vi thế giới, chúng ta phải thy rõ sự thích ứng giữa các nn văn hoá dị bit dưới slãnh đo của các vlãnh đo chính trvà tôn giáo tn cu. Chủ trương chân tht bt hư” của Pht giáo là chính sách thích hợp trong các nỗ lực tương tác với quốc tế.

Khi dùng các chiêu thut lừa dối, đánh bóng bản thân với nhng mưu đồ thể hin quyn lực thì trước sau gì cũng bị phanh phui và ty chay. Chính sách lừa dối chỉ có thể tn thin ở đoạn khởi sự nhưng kng tn thin ở đoạn giữa và đoạn cuối, nói theo ngôn ngữ của đức Pht. Chân lý của đức Pht được mô tả trong kinh đin pali là tn thin cả nghĩa ln văn ở đoạn đu, đoạn giữa và đoạn sau cùng. Chính sách thể hin quyn lực mm của Trung Quốc trên tn cu chỉ được chp nhn ở giai đoạn đu, sau đó bị kháng cự, ty chay và bị xem là đối thủ cnh tranh ở đoạn giữa và đoạn sau cùng với các quốc gia khác.

Thích ứng với các nhóm văn hoá khác nhau trong môi trường đa dạng phức tp là một thực thể mà nhà lãnh đo tn cu phải quan tâm. Kng nên chủ quan cũng kng nên dùng chiêu thut bt chánh. Lãnh đo thế giới là nhng người dày dn kinh nghim về các hot động quốc tế, skin quốc tế, đẳng cp quốc tế, quy mô quốc tế, cao hơn rt nhiu so với các nước BRIC mới nổi lên gồm Brazil, Nga, n Đvà Trung Hoa.

Tm nhìn tn cu phải thể hin được tính tn vn, hài hoà, tương tác để dn đến sự tình nguyn tham dự của các quốc gia thành viên Liên Hợp Quốc. Nếu bản cht công vic/ skin mà các bạn đề xướng kng tương thích với LHQ và các mục đích quốc tế thì các nỗ lực đó được xem như “Dã tràng se cát bin Đông.

Năm 1999, đại biu Sri Lanka và Thái Lan, hai nước Pht giáo trong Liên Hip Quốc đã vn động Đại hội đồng Liên Hip Quốc thừa nhn ngày trăng tròn Vesak là skin văn hoá thế giới, tưởng nim sđn sinh, sgiác ngvà sự nhp Niết-bàn của đức Pht Thích Ca. Vn động và quốc tế hóa lễ Vesak kng phải chuyn dễ vì phn lớn các nước đại biu LHQ phn lớn Công giáo và Tin Lành, một thiu số theo Hồi giáo. Vì giá tr, thông đip hoà bình,
 


tuệ giác giải quyết các vn nn khổ đau từ triết lý đến hành động thực tin qua lịch sử 2600 năm tồn tại của đo Pht làm cho lãnh đo Liên Hip Quốc cm thy bị thuyết phục nên đã công nhn ngày Vesak là ngày lễ hội văn hoá tn cu.

Tng thư ký Liên Hip Quốc Kofi Annan người theo Tin Lành nhưng ông đã thuyết phục Đại hội đồng LHQ thông qua nghị quyết mà kng có phiếu chống. Đó là điu hiếm có trong lịch sĐại hội đồng Liên Hip Quốc. Nghị quyết này được ban hành ngày 15-12- 1999 khẳng định rõ từ tháng 5/2000 trở đi, tại trsLiên Hip Quốc ở New York và các văn png đại din Liên Hip Quốc ở các khu vực đồng lot tổ chức lễ Vesak, còn gọi là Đại lễ Tam hợp.

Tính đến tháng 05/2018, lãnh đo Liên Hip Quốc tổ chức thành công Đại lễ Pht đn 18 ln. Hoà thượng Brahmapundit, nguyên Hiu trưởng trường Đại học Mahachulalongkorn nương vào skin Đại hội đồng Liên Hip Quốc tổ chức tại New York, suốt năm 2003 đã vn động chính phủ Thái Lan và Hội đồng Tăng tng tối cao Thái Lan biu quyết thông qua vic ủng hộ Thái Lan làm nước đăng cai Đại lễ Vesak Liên Hip Quốc vào năm 2004. Đng thời, Hoà thượng đã vn động các quốc gia trong khu vực ủng hộ đại lễ Vesak này. Rt may mn, Hòa thượng đã thành công trong vic hơn 30 quốc gia tham dự skin quốc tế này ln đu vào năm 2004 thành công mmãn.

Nhìn xa trông rng trên phm vi toàn cu, tham gia tương tác các hot động tn cu là lý tưởng cao quý mà chúng ta cn quan tâm. Tm gương đức Pht Thích Ca thể hin tm nhìn xuyên vũ trụ. Từ 26 thế kỷ trước, đức Pht thy rõ ngoài quả đa cu chúng ta đang sng, nói theo văn học Pht giáo là cõi Diêm Phù Đ, đức Pht thy các dãy thiên hà, ngân hà, trong số đó có các hệ mt tri, trong số đó, có các quả đa cu có ssng của con người. Đang là Thái tử đông công, đức Pht quyết định từ bỏ cơ hội làm vua là một tm nhìn tn cu, vì lý tưởng cứu độ nhân loi.

Với cái nhìn tiến b, thái tử Tt-đt-đa thy rõ, khi làm vua nước Sakya, cùng lm chỉ xoá bỏ được chnghĩa giai cp trong nước Sakya. Vào thời Pht, Sakya là tiu quốc nhỏ nht so với 15 nước thuộc liên bang cng hoà n Đby giờ. Hai nước mạnh nht trong liên bang n Đcđại là Magadha dưới sự trvì của vua Tn--
 


sa-la và Kosala dưới sự trvì của vua Ba-tư-nc. Chưa đy một m hong truyn cn lý, đức Pht đã độ vua Tn-bà-sa-la và vua Ba- tư-nc m đệ tử. Khi hai vđại vương lớn nht thời kỳ đức Pht trở tnh đệ tử góp phần truyn bá cn lý, nh hưởng cn lý đó đến mọi gia đình, nht là một nửa đt nước n Độ chc chắn din ra trong vòng vài m.

Chọn con đường m nhà minh triết vĩ đi, đức Pht đã có tm nhìn vĩ đại rằng chân lý của Ngài sẽ được 5 châu và hằng tm quốc gia tiếp nhn bằng con đường hoà bình. Đức Pht chọn con đường tỉnh thứch chkng chọn chính trị để làm vua. Tương tác với các châu lục và thế giới mà chỉ có tm nhìn quốc gia là lc hu. Đối với trong nước, khi các bạn chủ trương sai có thể sửa lại thành chủ trương đúng, đi con đường hoá độ sai có thể sửa thành hoá độ đúng, vn đề đó có thể được người dân thông cm bỏ qua vì chnghĩa yêu nước và tinh thn dân tc. Khi lỡ một chuyến đò quốc tế là coi như mt cơ hội. Tnh kiến của cng đồng quốc tế nhìn vào sự tht bại của chúng ta vvic nào đó smt vài chục năm chưa chc tháo mở nổi. Nếu kng chp nhn lut chơi này của thế giới, chúng ta sẽ bị cô lp và bị gây áp lực.

Cách các nước phương Tây thường gây áp lực Vit Nam và các nước yếu khác là nhn mnh vào tự do tôn giáo, nhân quyn, dân chmà ở nước họ đã phát trin đến cực đỉnh. Nhng quốc gia yếu vkinh tế muốn hội nhp với khu vực và tn cu thì phải thích ứng với các lut tc quốc tế. Muốn hội nhp quốc tế thì các quốc gia phải đm bo tự do tôn giáo. Điu này, trong một số trường hợp, dưới áp lực của Hoa K, được hiu đồng nghĩa với vic mở cửa cho Tin Lành và Công giáo phát trin mnh.

Khi Nam Hàn tiếp nhn chnghĩa tư bản và trở thành đồng minh của Mtại Châu Á thì Hàn Quốc phải tiếp nhn Công giáo và Tin Lành. Chỉ từ năm 1953 đến nay, Công giáo chiếm 24% dân s, Tin Lành chiếm 23% dân s. Pht giáo có mt tại Hàn Quốc vào đu thế kỷ thứ 4 Tây lịch, một nước Đại thừa chỉ đứng sau Vit Nam (tiếp nhn đo Pht vào TK I trước Tây lịch) và Trung Quốc (tiếp nhn đo Pht vào năm 68 sau Tây lịch), hin nay chỉ còn lại 18% dân sPht tử và trở thành tôn giáo thiu s, trong khi Tin Lành mới có mt khoảng 400 năm trên tn cu.
 


Mô hình phm vi tn cu truyn cm hng rt lớn cho lãnh đo đẳng cp quốc gia. Nhà lãnh đo có tm nhìn tn cu phải biết tự hy sinh quyn lợi quốc gia, quyn lợi khu vực, quyn lợi cng đồng và gia đình mình mới có thể trở thành nhng con đại bàng sải cánh tung bay khp mười phương. Bằng kng, chúng ta chỉ hài lòng theo mô thức cố thTa vta tm ao ta. Dù trong dù đục ao nhà vn hơn. Đó là thái độ hãnh din tự hào với nhng cái lc hu. Ao là tù đọng, nhiu rong rêu, nhiu côn trùng, kng sử dụng được. Ở lãnh vực kinh tế thì ao nhà là nn kinh tế nh, lc lu. Cng ta phải mnh dn rời ao nhà, hội nhp vào bin lớn, quốc tế hóa chính mình tại các châu lục lớn.

Giai đoạn tôi làm Ptng thư ký Ban Pht giáo quốc tế GH- PGVN từ năm 2002-2007, tôi đã nỗ lực thiết lp các mối quan hệ ngoại giao Pht giáo quốc tế để năm 2008 vn động thành công, đưa Đại lễ Vesak LHQ vVit Nam ln đu tiên. Đây là skin ngoại giao và văn hóa quốc tế lớn nht trong lịch sử 2000 năm của Vit Nam. Với tm nhìn tn cu, các nhà lãnh đo quốc gia mới làm được nhng công trình đẳng cp thế giới, có lợi ích cho dân tộc và cho tn cu.
    1. TRÁNH XUNG ĐT VĂN HOÁ

Xung đột văn hoá liên quốc gia, liên châu lục cũng như xung đột văn hoá tôn giáo khiến nhiu quốc gia kng thể ngồi lại với nhau chỉ vì sự thủ cựu vào văn hoá truyn thống của mình, vốn đã trở thành rào cn đối với nhng quốc gia thuộc nn văn hoá và tôn giáo khác nhau.

Tôi gọi xung đột văn hoá giống như phn ứng của cơ thể đối trước các vt thể lạ đưa vào cơ th. Năm 1975, tôi được 6 tuổi, vai trái tôi có đến hơn chục mũi chích ngừa trước các mùa dịch bnh nhm giúp cơ thể đối kháng dịch bnh. Dị ứng văn hoá to ra cú sốc văn hoá còn nguy hại hơn cách thức kháng thể của chúng ta khoanh vùng vt lxâm nhp vào cơ th. Khi chúng ta ly hệ văn hoá dân tộc mình, văn hoá tôn giáo mình m hệ quy chiếu để nhìn ra thế giới, chúng ta đã bị chủ quan hoá. Tính chủ quan hoá to ra cái tôi văn hoá. Cái tôi văn hoá to nên xung đột văn hóa, dn đến tình trạng kháng chọi, loại trừ, một mt một còn trong văn hóa. Loại trvăn hóa là stàn phá văn hóa nhân loi.
 


Nhà lãnh đo tn cu phải nhn din tình huống có thể dn đến nhng cú sốc văn hoá, xung đột văn hoá. Nếu kng thy rõ điu này thì lý tưởng toàn cu của các bạn sẽ bị dừng chân giống như xe đua giữa đường bị nổ lốp, đành tht bại ngồi nhìn nhng tay đua khác vượt qua và về đích.

Trước tiên, chúng ta cn phơi bày nn văn hoá của mình trước các nn văn hoá của cng đồng khác, quốc gia khác, châu lục khác. Cn xoá đi cái nhìn độc tôn, độc quyn vì phn lớn trở thành độc đn, độc tài và độc ác. Các bạn cn có tâm thế rng mở và chân thành. Nhng người rng mở tâm hồn ở phm vi tn cu mới có thể ngoại giao, tương tác, vn động để qun chúng ủng hộ quốc gia mình, nâng tm quốc gia lên phm vi khu vực và quốc tế. Đó là quá trình dài, có khi mt vài thp niên vn động cũng chưa chc đã thành công.

Cn hiu chiu kích văn hoá dị bit của các quốc gia, các châu lục. Kng hiu người khác mà buộc người khác hiu mình là thái độ độc đn. Bài kinh Tht Tri, tức 7 hiu biết đúng thuộc kinh tạng Pali, tôi đã đưa vào quyn Kinh Pht Cco Người Ti Gia, trong đó có tri tha” tức hiu người khác ở phm vi rng hơn. Biết quốc gia khác, châu lục khác, biết ý thức hệ và văn hoá khác, chúng ta mới có khnăng làm cho người khác, cng đồng khác và quốc gia khác chp nhn mình.

Đgiải quyết xung đột văn hoá xuyên quốc gia, lục đa thì công vic kng đơn gin là sao chép mô hình ở quốc gia A và dán vào quốc gia B vì bản cht xung đột văn hoá mỗi nơi khác nhau. Xung đột ý thức hệ chính trị của Bắc Vit Nam dưới sự ủng hộ của Liên Xô và Trung Quốc, và Nam Vit Nam dưới sự ủng hộ của Hoa Kđã dn đến nội chiến tương tàn gn 30 năm. Cuộc nội chiến của Vit nam đã cướp đi sinh mnh của my triu người Vit nam, 300,000 binh lính Vit Nam chết trên chiến trường và 58,000 quân nhân Mỹ bỏ mạng. Bài học lịch sử của Vit nam kcó thể áp dụng cho các quốc gia khác vốn có bối cnh xã hội, chính trkhác.

Hoa Kcan thip vào các quốc gia khác khi được thnh mời hay can thip có chú ý như trn Iraq đánh Kuwait, hay ở Afghanistan có shin diện ca M, mà theo hlà ng hlực ng tiến bộ vì quyn li ca quốc gia đó. Bài học chiến tranh Việt Nam không phi là bài học lý
 


tưởng mà Mcó thsdụng đgii quyết những vn nn có cùng cu trúc và cùng bn cht ở các quốc gia khác, gm Iraq và Afghanistan.

Năm 2007 với vai trò PTng thư ký của UBan Tổ chức quốc tế (ICDV), tôi mơ ước đưa Vesak Liên Hip Quốc vVit Nam. Lúc đó trong UBan chỉ có hai thành viên Vit Nam là Hoà thượng Thích Thin Tâm, Phó chủ tịch GHPGVN và tôi. Đto thêm biu quyết cho Vit Nam trong tổ chức này, tôi nghĩ đến vic giới thiu giáo sư Lê Mnh Thát và vn động ICDV chp nhn giáo sư Lê Mnh Thát, một sgia nổi tiếng của Vit Nam và là nhà triết học Pht giáo. Khi giáo sư Lê Mnh Thát được chp nhn trong ICDV thì Vit Nam có ba phiếu biu quyết. Vic vận động Ban tchức quốc tế gm my chục quốc gia thi đim m 2007 đưa Vesak LHQ vVit Nam là một câu chuyn i.

Khó kn đu tiên là chính phVit Nam và Giáo hi Pht giáo Vit Nam ca có chtrương vvic đăng cai Vesak LHQ. Khó khan thhai là các tnh viên ICDV m 2007 còn dè dt Vit Nam theo chnghĩa xã hi. Khi tôi và GS. Lê Mnh Thát đxut ICDV chấp nhận cho Vit Nam đăng cai Vesak LHQ thì một Hoà thượng Vit Nam, quốc tịch Úc, chống đi kch lit, to ra sphản đi Domino trong các tnh viên ICDV còn li. ICDV đã phi tho lun vđxut này tht lâu, cui ng Hòa thượng Brahmapundit vi tư cách Chtịch ng lập ICDV quyết định ng hVit Nam m nước đăng cai Vesak LHQ.

Rt cm động khi Hòa thượng Brahmapundit gii thích rằng Hòa thượng đã tng đến tham d Đi lPht đn ở nhng nước Hi giáo như Pakistan, Bangladesh, Afghanistan mà trước đây là những nước theo Pht giáo Đi thừa. Kng lý do gì các tnh viên ICDV không thđến nước Vit Nam thời chnghĩa cng sản đtchức Đại lễ Vesak LHQ. Hơn na, Pht giáo Vit Nam đã đồng hành với dân tộc Vit Nam trên 2000 năm. Cng sn là một thể chế chính tr, còn Giáo hội Pht giáo Vit Nam kng phải là thể chế chính trị. Ở đây, chúng ta tổ chức tưởng nim đức Pht, người khai sáng đo Pht trên đt nước Vit Nam có thể chế chính trcng sn chkng phải chúng ta tổ chức để tôn vinh nhà sáng lp đảng cng sn. Hòa thượng Brahmapundit ly quyn biu quyết của chủ tịch ICDV, yêu cu ngng các tranh lun chống đối Vit Nam. Kết quả là lễ Vesak LHQ ln đu tiên được đưa vVit Nam năm 2008.
 


Đto đẳng cp Vit Nam, tôi đã thỉnh mời thin sư Nht Hnh làm người thuyết trình chính. Tôi đin đàn với người đại din của sư ông Làng Mai. Sau khi được bt đèn xanh của Thin sư Nht Hnh, tôi thuyết phục ICDV ra nghị quyết thỉnh Thin sư Nht Hnh làm người thuyết trình chính (keynote speaker) của Đại lễ Vesak LHQ năm 2008. Thin sư Nht Hnh làm người thuyết trình chính đã góp phn xây dựng hình nh Vit Nam trên tn cu.

Khi thông tin chính thức vvic Thin sư Nht Hnh được mời din giả chính thì chính phTrung Quốc gây áp lực với chính quyn Vit Nam bằng vài công hàm. Công hàm của Đại sTrung Quốc tại Vit Nam và công hàm của Bộ Ngoại giao Trung Quốc yêu cu chính phVit Nam cân nhc mối quan hệ chính trngoại giao giữa hai nước, kng nên cho phép thin sư Nht Hnh vVit Nam làm din giả chính của Đại l. Có vài phiên họp do thủ tướng Nguyn Tn Dũng chủ trì vvn đề này. Cuối cùng, Thủ tướng Nguyn Tn Dũng quyết định cho phép Thin sư Nht Hnh làm din giả chính. Trung Quốc kng thể can thip chủ quyn về tri thức trên lãnh thổ Vit Nam.

Trước khi vVit Nam thì tại Ý trong một chuyến hong pp, đài truyn hình Italy đã phỏng vấn thin sư Nht Hnh vvấn đTây Tng. Thin sư Nht Hnh chia srằng bn tn ông ng hcng đồng Tây Tng. Ông dn chứng rằng Vit Nam tng trtnh thuộc đa của Trung Quốc 1000 m tthế kỷ I đến thế kX. Người Vit Nam không bcuộc trong đu tranh gnh li độc lập chquyn thiêng liêng. Cui ng Vit Nam đã thắng. Li phát biu ca Thin sư Nht Hnh nêu trên đã làm cho ca ngõ thin sư Nht Hnh hong pp Trung Quốc bkhép li vĩnh vin. Câu chuyn nêu trên là ví dvsxung đột ý thc hchính tr, to ra nhiu trngi.

phạm vi rng, trong từng giai đon lch s, mi chính thcó ththeo khuynh hướng chính trA, lúc khác theo khuynh hướng chính trB. Là nước nh, Vit Nam ddàng báp đt, chi phi và btác động đa chiu tcác nước lớn và liên minh lớn trên thế giới. Hin nay, Vit Nam đng giữa Trung Quốc và Hoa K, đang thiên hướng Hoa KđTrung Quốc bt gây áp lực vi chúng ta. Hãy suy gm câu thơ ca THữu: Bâng khuâng đng giữa hai ng nước/ Chọn một ng hay đc trôi?”
 


Giải quyết xung đột văn hoá ở phm vi khu vực và tn cu phải được din ra theo cách, các quan ngại về nhau phải được tháo mở. Pht giáo gọi đó giải oan, thích kết” tức tháo mở hn thù và oan trái.

Vào năm 2007, ICDV có hơn 40 quốc gia thành viên đu quan ngại chnghĩa cng sn đối lp với tôn giáo nên lo ngại là kng thể tổ chức thành công lễ Vesak LHQ tại Vit Nam. Tại sao kng chứ? Vit Nam chng minh với thế giới rằng lễ Vesak LHQ 2008 tổ chức tại Vit Nam đã thành công mmãn, thm chí vượt trội hơn cả các ln tổ chức tại Thái Lan và Tích Lan, hai nước Pht giáo là quốc giáo. Tháo mở các xung đột văn hoá và ý thức hệ chính trsgiúp cho các bên khai thông vì mục đích và lợi ích của các bên.
    1. THAY ĐỔI VÀ ĐIU CHNH HÀNH VI

Các nhà lãnh đo độc tài thường có khuynh hướng biến chủ trương giả định thành công của bản thân thành chủ trương quốc gia và tn cu. Trong một số tình huống, các nhà lãnh đo độc tài có chính sách xâm lăng các nước nh, hoc sử dụng các bằng quyn lực mm vvăn hoá và giáo dục để mở rng snh trướng trên tn cu. Đó là ý chí của các nhà lãnh đo độc tài. Đẳng cp đó có thể chống lại quyn lợi của loài người nhưng nó to ra đẳng cp lớn trên phm vi tn cu mà bt đu từ phm vi quốc gia.

Chẳng hn, Tn Thuỷ Hoàng khi ra lnh làm Vn Lý Trường Tnh có mục đích ban đu là ngăn chn gic ngoại xâm vào Trung Hoa. Ông đã ban hành chủ trương độc tài trên tn quốc, ai kháng lnh sẽ chết. Hu như các đế chế độc tài với các vvua độc tài thỉnh thoảng to ra các công trình quốc tế lớn đu nhưng vbản cht là nhng công trình xây dựng trên xương máu của người dân. Khi nhìn lại quá khvới nhng công trình đẳng cp thế giới, một mt chúng ta thy được trí tuệ và lý tưởng nhưng mt trái, các công trình đó chứa đy máu, nước mt và cái chết.

Điu chỉnh hành vi là to ra tương tác tích cực nhưng kng gây phương hại đến lợi ích và tiếng nói độc lập của các bên. Đó là xu thế mà Liên Hip Quốc chủ trương trong 7 thp niên qua. Một số thành viên Liên Hip Quốc thừa nhn rằng họ nh hưởng từ cách giải quyết xung đột tn cu theo tinh thn đức Pht dy, đc bit
 


các thông đip từ bi, hòa gii, khép lại quá khứ, xây dựng hin tại bằng trí tu.

Có châm ngôn hay như sau: “Người bi quan trách gió, người lc quan hy vng gió đổi chiu. Người thích ứng thì tiếp tục điu chỉnh cánh buồm để thẳng buồm mà đi. Hai quan nim sau trong ba quan nim nêu trên yêu cu chúng ta cn thay đổi nhn thức, điu chỉnh hành vi để thích ứng với các hn cnh sng.

Vbản cht, vn đề nào cũng có tối thiu ba nhóm khuynh hướng. Nhóm tiêu cực thì than khóc, cn nhn, kể l, bỏ cuộc. Nhóm tích cực kvng tích cực nhưng chỉ dừng ở kvng, đức Pht gọi là Cu bt đc kh, nỗi khổ tâm lý vì ước muốn kng được toại nguyn. Đạo Pht khích lệ quan đim thba, đó là chuyn hướng cánh buồm, tn dụng điu kin nghịch cnh để to ra thành công. Cũng giống như hoa sen đã ta nt và có giá trị trong khi tồn tại trong bùn nhơ, nươc đọng.

Trong kinh đin Đại tha, đức Pht đề cp khái nim trí tuệ phương tin quyn xo. Vsau người ta bỏ chtrí tuvà quyn xo. Quyn xo” trong thut ngữ hin đại tương đương với thông minh cm xúc(Emotional Intelligence). Người thông minh cm xúc biết uyn chuyn trong mọi tình huống để thích ứng, hội nhp, tiến bộ và phát trin bn vng. Tính uyn chuyn và thích ứng (phương tin quyn xo) phải được đo din bằng trí tu.

Knăng đọc tình huống, hiu tâm trạng người, cng đồng, quốc gia, các châu lục và tn cu thuộc về tha tâm thông, một trong 6 pháp thn thông. Hiu ở phm vi hp là biết tâm lý cũng như chủ trương của người nào đó, còn ở phm vi rng là chúng ta biết khuynh hướng và chủ trương của một quốc gia hay liên minh nhiu quốc gia.

Thị trường tài chính thế giới thay đổi hàng giờ chỉ vì một câu nói của các nguyên thủ của các siêu cường quốc. Một câu nói của tng thống MDonald Trump có thể thay đổi giá vàng, giá đô la và thị trường chng khn. Kng nm bt được din biến này thì hôm trước là triu phú, hôm sau có thể là thường dân. Tác động đó to ra vô thường nhanh chóng.
 


Nhng nhà lãnh đo tn cu phải theo dõi xu thế tn cu, các lời phát biu tn cu, các chủ trương tn cu vốn có thể tác động đa quốc gia. Người có tm nhìn quốc gia giống như trùm chăn phđu nghĩ rằng ma kng thy mình. Thực tế kng có ma, nhưng nếu có thì dù mình kng thy ma, ma vẫn thy mình vì ma có tm nhìn xuyên vt lý.

Mọi điu chỉnh đu bt đu bằng nhn thức đúng, đức Pht gọi là “Như lý tác ý, tức nhn thức đúng với sự tht đang là. Trong triết học có khái nim Svt trong chính nó(Things in itself) và svt qua lăng kính nhìn của chúng ta. Một svt có hàng triu lăng kính. Hin nay 7,3 tngười trên thế giới nếu xem một chương trình trực tiếp scó 7,3 tgóc nhìn khác nhau cho cùng một svic. Do đó áp đt cm xúc chủ quan, thái độ chủ quan, ước muốn chủ quan vào svt hin tượng slàm cho svt hin tượng biến dạng. Thin Minh t (Vipassana) đức Pht dy là cách chúng ta phát trin trí tuệ trên nn tảng loại trừ chủ quan. Bằng cách này, chúng ta mới có trí tuệ tn cu để hội nhp tn cu.

Điu chỉnh nhn thức bằng như lý tác ý hoặc bằng trí tuệ Pht, chúng ta sẽ điu chỉnh được sứ mnh, sự tương tác, đóng góp để từ phm vi gia đình nâng tm lên phm vi cng đồng, quốc gia, khu vực và quốc tế. Nó là một quá trình tim tiến kcó thể nhy vọt.

Đvic điu chỉnh hành vi được chp nhn trên tn cu thì bằng con đường ngoại giao nhiu hình thức, chúng ta mới đt được mục đích cao quý. Thin sư Nht Hnh đại din Giáo hội Pht giáo Vit Nam Thống Nht, năm 1966 đến Hoa K vn động hoà bình cho Vit Nam. Cũng ở thời đim đó khi học chương trình thc sĩ tâm lý ứng dụng tại Đại học Columbia, Hoa K, thin sư Nht Hnh phát hin trong thư vin trường có tác phm kinh An Ban Thủ Ý, tương đương kinh Mười Sáu Pp Qn Niệm Hơi Th, tức là 16 knăng thở thin. Đây là bước thay đổi cách tu và hành đo của thin sư Nht Hnh từ đó.

Trước khi du học M, thin sư Nht Hnh đã rt giỏi về thin công án qua hai tác phm No Vào Thiền Hc và No VCa Ý. Ngài viết hai tác phm này ở tuổi đời mới ngoài 20 nhưng rt sâu sc. Cũng như triết gia Phm Công Thin viết quyn sách Ý Thức Mới trong Văn Nghvà Triết Hc đã nh hưởng các đại học min Nam
 


Vit Nam khi ông mới 19 tuổi. Quan nim triết học, văn học, xu thế chính trị trên tn cu kng chỉ được ông dn chng mà còn đánh giá pphán rt thuyết phục nhng mt giới hn của các học thuyết đó.

Thin sư Nht Hnh đã thay đổi tm nhìn và phương pháp tu tp dựa vào thin tông Trung Hoa mà Ngài được đào to từ chùa THiếu, tiếp tục nh hưởng ở Pht học đường Nam Vit chùa n Quang, suốt nhiu năm giảng dy tại các trường đại học trong nước. Sau khi qua Hoa Kgn 2 thp niên, thin sư Nht Hnh chính thức xây dựng Làng Mai ở Pháp. Thay đổi khuynh hướng và lý tưởng để điu chỉnh hành vi, chủ trương, sứ mnh đối với thin sư Nht Hnh phải mt gn 20 năm.

Năm 2005, tôi làm PBan tiếp rước thin sư Nht Hnh tại TP.HCM. Lúc đó tôi là giảng viên Trường Cao đẳng Pht học TP.HCM, phụ trách MC điu phối chương trình giao lưu giữa tăng thân Làng Mai và tăng ni sinh lớp cao đẳng Pht học. Hôm đó, Thin sư Nht Hnh tâm svới thin sư Từ Thông rằng: Thy Từ Thông à, my chục năm trước, khi dy ở Pht học đường n Quang, tôi và thy đã cam kết chúng ta kng cn độ đệ tử, kng xây dựng chùa chin, chỉ chuyên tâm đu tư vào giáo dục Pht học tht chun. Các thy đi trước chúng ta chỉ là các thy gia giáo, kng bài bản vgiáo dục nên truyn đt Pht học có nhng giới hn nht định. Dy đệ tử người khác suốt một kiếp người còn chưa đủ thời gian, cn chi bận tâm vic xây chùa vốn tốn nhiu thời gian. Thin sư Từ Thông mỉm cười. Tnăm thp niên 1950 đến bây giờ, thin sư Từ Thông vn giữ quan đim kng xây chùa, kng độ đệ tử, chỉ chuyên tâm hoằng pháp. Thin sư Nht Hnh đã bt đu độ đệ tử xut gia khi thành lp Làng Mai tại Pháp.

Thin sư Nht Hnh thành lp Trường Thanh niên phng sxã hội (nay là chùa Pháp Vân ở đường Lê Thúc Hoch, qun Bình Tân), chyếu thu hút giới trí thức trẻ tham gia các hot động vì hoà bình, dn thân vào xã hội Vit Nam. Vì là cư sĩ có gia đình, với trách nhim gia vvà xã hội nên họ kng thể dâng hiến 100% thời gian cho Pht sự. Đến lúc thành lp Làng Mai năm 1982, thin sư Nht Hnh phải tiếp tục đu tranh tư tưởng cho đến năm 1991 mới tiếp độ xut gia đệ tử. Năm 1994, thin sư Nht Hnh xut gia thêm hai
 


mươi my v. Đó là quá trình thay đổi nhn thức dn đến thay đổi chủ trương và sứ mnh phng sự.

Tnăm 1997, 15 năm kể từ khi thay đổi phương pháp phng sự thì Làng Mai mới bt đu được biết đến ở phương Tây và thin sư Nht hnh mới hóa độ cng đồng dân da trắng, đc bit là giới trí thc. Trước đó, thin sư đu tư viết sách. Sách của Ngài n rt chy, dịch ra nhiu ngôn ngữ, to tác động tích cực trên toàn cu. Nếu kng có nhng đu sách n chy đó thì Làng Mai tại thôn quê của min Nam nước Pháp, cải to từ chuồng ngựa thành thin vin thì chưa chc có tm nh hưởng lớn như hin nay. Thin sư Nht Hnh là một chng nhân lịch sgóp phn to ra nhng thay đổi xã hội, thông qua sự thực tp thin Pht giáo ở phm vi tn cu.

HT. Thích Trí Quảng qua các bài pháp thoại trước năm 2000, chủ trương ngôi chùa tâm linh, kng xây chùa vì Ngài nh hưởng từ hai vgiáo thọ là thin sư Nht Hnh và thin sư Từ Thông. Đến năm 2000, HT. Thích Trí Quảng bt đu xây chùa; trong khi với uy tín của Ngài nếu xây chùa từ tuổi ba mươi thì đến nay Ngài đã có thể xây dựng vài chục ngôi chùa.

Điu chỉnh hành vi từ tm nhìn cá nhân, gia đình, nâng lên thành tm quốc gia, khu vực và tn cu. Chỉ khi thin sư Nht Hnh chuyn đổi thích ứng với phm vi tn cu thì Làng Mai có chỗ đứng trên tn cu, đóng góp cho sự thay đổi xã hội của cng đồng da trắng ở nhiu châu lục.
    1. TRUYỀN THÔNG VƯỢT CNG NGI

Chướng ngại vt lớn nht trong phm vi tn cu bt đu từ ngôn ngữ, văn hoá, ý thức hệ tôn giáo và ý thức hệ chính tr. Kng nhn din các trngại này, chúng ta kng thể vượt qua được. Phương pháp tứ thánh đế Pht dy gồm bốn bước: thừa nhn khổ đau, truy tìm nguyên nhân, trải nghim hnh phúc và thực tp chính đo, tức giải pháp thích hợp. Nếu chỉ dừng lại ở sự trấn an tâm lý thì đó kng phải là giải pháp.

Chúng ta cn thy rõ tm quan trng của truyn thông tn cu to ra sự thay đổi tn cu mà bt đu là tính tn cu hoá. Tn cu hoá mới din ra trong vòng hai thp niên trlại đây, xut phát từ kinh doanh trong một châu lục, mở rng ra ở các châu lục còn
 


li. Tn cu hoá từ vic vn chuyn hàng hoá sn xut trong các tình, thành phố trên tn quốc, sau đó được lan rng trong phm vi khu vực và tn cu. Đó là stăng trưởng hiu quả sn xut đến tay người tiêu dùng.

Quá trình tn cu hóa đã tác động đến tiến trình tiếp biến văn hoá, ý thức hệ chính tr, tôn giáo, lý tưởng sng từ quốc gia A có mt khp trên các quốc gia khác. Tn cu hoá tác động chi phối như trận cuồng phong, càn quét kng thương tiếc các nn văn hoá, chủ trương, kinh tế bản đa.

Nn văn hoá Vit Nam đang bị xâm thực bởi nn văn hoá Trung Quốc. Chúng ta đang bị tàn phá bởi trận cuồng phong tn cu hoá đến từ phương Tây. Chúng ta đang đánh đổi nn văn hoá bản đa và môi trường thiên nhiên để tiếp nhn stăng trưởng vkinh tế. Đó là bài tn mà các nguyên thủ quốc gia cn cân nhc k.

Nếu kng có chủ trương bằng lut cht chẻ thì khi nn kinh tế Vit Nam tiến bộ bằng ¾ Hàn Quốc thì lúc đó chúng ta smt dn bản sc văn hoá Vit Nam và phá hoại môi trường và nguồn tài nguyên Vit Nam.

Đối chiếu 70 năm trước, văn hoá y phục Vit Nam là áo dài, khăn đóng, áo bà ba, áo tứ thân, nón quai thao, nón lá. Hin nay bao nhiêu người Vit Nam giữ truyn thống đó ngoài nhng ngày lễ hội, ăn cưới, lúc tiếp tân? Chúng ta đánh mt văn hoá y phục Vit Nam quá nhanh chóng chỉ trong vòng 70 năm qua. Nhà cửa Vit Nam xây theo kiu châu Âu, kiu M, mt dn bản sc nhà mái ngói, mái chùa, mái đình vốn thể hin kiến trúc, mỹ thut Vit Nam. Âm nhc bị Tây phương hoá, cải lương bị Trung Quốc hoá. Hu như văn hoá Vit Nam đã và đang bị giằng xé bởi các nn văn hoá lớn, thông qua tiến trình tn cu hoá.

Lý tưởng quốc tế cao quý sẽ trở thành ý nim nếu nó kng được truyn thông ở phm vi tn cu và đc bit khi chúng ta kng giải thích rõ cho mọi người hiu và chp nhn. Phải sử dụng các phương tin truyn thông kỹ thut số một cách có hiu qu.

Facebook ra đời năm 2003, lúc đu dành cho nhóm nhỏ sinh viên trường Đại học Harvard, dn dn Facebook trở thành tp đn truyn thông lớn nht hin nay với số lượng khoảng 3 tngười s
 


dụng. Mark Zuckerberg, người đồng sáng lp Facebook trở thành tphú nhanh chóng nhờ vào sức mnh truyn thông kết hợp với công nghệ của cuộc cách mạng công nghip ln 4.

Trong giai đon truyn thông kthut s, mi trngi n hoá, đa , chính tr, thchế tôn giáo cn phi đưc vượt qua. Khi Vit Nam độc lập vào ngày 30-4-1975, do dbit ý thc hchính tr, người dân Vit Nam trtnh cng đồng di dân lớn thứ 3 trên toàn cu sau Trung Quốc và n Đ.

Lúc đu, người Vit Nam có mt ở các quốc gia khác vi tư cách người tnạn, lao động phthông. Ở Nht Bn, Đài Loan, Hàn Quốc, phnVit Nam chyếu m cô dâu. Sau 2, 3 thp niên đnh cư, người Vit Nam ở M, Úc, Canada và châu Âu đã tham gia chính tr, giáo dục, xã hi và trtnh người bn đa, có tiếng nói đưc lắng nghe, thừa nhận, các phát minh ng to ca hđưc đcao. Theo dđoán của tôi, hình nh toàn cu của Vit Nam rt trong ng và cao quý. Người Vit Nam cn cù, thông minh, chcó nhược đim cn khc phc là thiếu đoàn kết, chống đi ni bvì các mâu thun, xung đột.

Đtruyn thông xuyên quốc gia, chúng ta phi sdụng ngôn ngmang tính quốc tế. Trước khi trao trthuộc đa, nhoàng Anh vi stham vấn của các chuyên gia chính trAnh buộc các thuộc đa phi ký hip ước m tnh viên vĩnh vin của khi thịnh vượng Anh. Bng chính sách này, Anh vẫn đóng vai trò chđo của trên 50 quốc gia mà Anh tng chiếm đóng.

Ngay cPháp có nn chính trquân sbành trướng thế giới bng con đưng xâmng và vin chinh, hoc Tây Ban Nha, BĐào Nha ng không theo kp Anh. Anh đi ti đâu là m thay đi cục din bn đa ti đó. Khi Anh ri khi các thuộc đa, người bản đa rt biết ơn vnn giáo dục và kthut. Pháp đi ti đâu đu áp dụng chính sách ngu dân, pn chia đcai tr. Khi Pháp ri khi thuộc đa thường mang theo nguồn i nguyên ca nước thuộc đa, đli slc hu. Dù Pháp được xem là i nôi n minh của Châu Âu nng ng xvi các nước thuộc đa rt kém n minh.

Tiếng Anh, tiếng Pháp là ngôn ngữ truyn thông phổ biến trên tn cu vì nhng cuộc xâm lăng vin chinh các quốc gia nhược tiu bằng chính sách nguỵ bin là mang khoa học kỹ thut, giáo dục đến nước lc hu.
 


DT Suzuki sinh năm 1870, qua đời năm 1966 là bc thy góp phn làm thay đổi nhn thức của thế giới vPht giáo thông qua vic giải thích thin và ứng dụng thin bằng tiếng Anh. Khi còn là sinh viên nổi bt tại Nht Bn, Suzuki đã được thin sư Saku Soen vốn là thin sư nổi tiếng tại M, bo trợ du học Mvà trở thành thông dịch viên các bài giảng thin của thin sư Saku. Bằng con đường thông dịch, Suzuki rt cm kích phương pháp thin truyn thống của Trung Quốc và Nht Bn. Ông viết rt nhiu bài viết đăng trên các tp chí quốc tế, bt đu từ Hoa K, vsau tp hợp thành ba tp Essays in Zen Buddhism (Các tiu lun vPht giáo thin). Tp 1 được cư sĩ Trúc Thiên dịch năm 1966. Tp 2&3 được Hoà thượng Tuệ Sỹ dịch năm 1972-1974.

Phong trào nghiên cứu thin của thin sư Suzuki tác động vmt học thut tại Hoa K, sau đó mở ra phạm vi các nghiên cứu so sánh về thin Pht giáo và phân tâm học của Freud. Thế hệ học trò của Freud đã áp dụng thin Pht giáo để trị liu tâm thn, mở ra phong trào nghiên cứu thin rng trong các nước phương Tây by giờ.

Giai đoạn đó, các nhà kho cAnh, các nhà Sanskrit học, n Đhọc ca Đc đã công bnhng công trình lớn vvăn học Pht giáo qua thánh đin Pali, giúp thế giới trthành trường tương tác tp trung nghiên cu châu Á đc bit là n Đ.

Vphm vi tri thức thế giới thì nh hưởng của Suzuki được xem là bc nht trong cng đồng Pht giáo cho đến hin nay. Nếu Suzuki kng biết tiếng Anh, chỉ giảng bằng tiếng Nht như thy của mình là thin sư Soen thì cũng kng đi tới đâu.

Nói về đóng góp xây dựng chùa, kng ai có thể ngang bằng đại sư Tinh Vân, năm nay 90 tuổi, đang sng tại Pht Quang Sơn, TP. Cao Hùng, Đài Loan. Thin sư Tinh Vân sáng tác từ tuổi 18, để lại khoảng 200 tác phm, 1 Đài truyn hình, 4 trường Đại học quốc tế, my chục trường trung học và khoảng 250 ngôi chùa đẳng cp thế giới tại năm châu lục. Ngay cả ở châu Phi, Ngài cũng xây dựng my ngôi chùa. Vì giới hn ngôn ngữ tiếng Trung nên svươn rng ra thế giới của đại sư Tinh Vân đã kng thành công như Suzuki, thin sư Nht Hnh, hay thin sư cư sĩ Goenka.
 


Về tính hiu quả của truyn thông hin đại thì trên mạng Facebook, đức Dalai Lama đang có 13,9 triu lượt Like; thin sư Nht Hnh có 1,7 triu lượt Like. So với các chính trgia và nhng nhà có nh hưởng vcông nghệ số thì vẫn còn cách rt xa. Mark Zuckerberg, nhà đồng sáng lp Facebook có lượng truy cp lớn nht thế giới, gn 40 triu Like.

Kế đến là tng thống M Dolnald Trump. Nhng nhân vt khi sử dụng truyn thông làm sức mnh thì nh hưởng của họ khổng l. Trump là tng thống thông minh cm xúc nht trong 45 đời tng thống Mkhi sử dụng Twitter và Facebook làm vũ khí chống các truyn thông đối kháng. Ông là tng thống Mmnh ming nht xem truyn thông chánh thống và truyn thông bên lề là kẻ thù của ông. Chưa từng có tng thống nào chủ trương như thế. Ông có my chục triu lượt Like. Đcó 1 triu lượt Like thì phải có ít nht 4 triu lượt truy cp, cứ 4 người truy cp thì có 1 người Like. Facebook, Twitter của Donald Trump đã trở thành Đài truyn hình online lớn.

Nếu tăng ni kng sử dụng truyn thông mạng xã hội là lc hu. Phải biết sử dụng mt tích cực của mạng xã hội để truyn thông Pht pháp. Cng đồng Vit Nam trong nước mới sử dụng Facebook cách đây vài năm. Bn thân tôi đến năm 2018 có 270,000 lượt Like. Các giảng sư khác có khoảng my chục nghìn Like.

Nếu so tu sĩ Pht giáo Vit Nam vi các nn vt gii trí như đin nh, thi trang, ca sĩ, din viên hài thì khong cách lượt like quá xa. Chẳng hạn, danh hài Hoài Linh dn đu vi mười my triu lượt Like.

Nếu biết sử dụng mạng xã hội làm công cụ truyn thông thì qun chúng sẽ thưởng thức trực tuyến nhng điu chúng ta giảng dy. Ví dụ, khi tôi chia sgóc nhìn Pht giáovề “Hội thánh của đức Chúa trời m” thì trong vòng ba ngày đu sau khi đăng trên Youtube đã có 1,9 triu lượt xem. Tun lễ đó, bài pháp thoại này đứng thứ 3 trên tn cu về trend truy cp. Chùa Hoằng Pháp mỗi tháng tu chủ nht có khoảng 10 ngàn người, các khoá tu Pht tht chỉ chứa tối đa 3600 người. Giảng đường lớn nht thế giới của chùa Dhammakaya, Thái Lan, chứa 1 triu chỗ ngi. Tt cả con số nêu trên kng thể so sánh với hàng triu lượt xem.
 


Mạng truyn thông xã hội Facebook như là kênh truyn hình lớn mà chúng ta kng thể ly bt cứ kênh truyn hình nào so sánh được. Kng sử dụng mạng xã hội là lc hu, lỗi thời. Chưa k, sau khi quý vị chết khoảng 100 năm, 1000 năm, các bài pháp thoại của quý vị trên Facebook, Youtube vn tiếp tục tồn tại và trở nên hữu ích đối với qun chúng.

Đừng nghĩ truyn thông kỹ thut slà khoe cái tôi. Đó là lối suy nghĩ thin cn. Truyn thông kỹ thut slà kênh hoằng pháp, truyn bá chân lý Pht, đo đức Pht, các skin Pht slàm thay đổi nhn thức, lối sng, lý tưởng ở phm vi quốc gia và tn cu. Đại lễ Vesak LHQ được đăng cai tại Vit Nam năm 2008, 2014 và 2019 đã làm thay đổi tm nhìn của Bộ chính trị, Quốc hội, các cp lãnh đo Vit Nam đối với các giá trị minh triết của Pht giáo. Tôi vinh dự làm Tng thư ký của y ban tổ chức quốc Đại lễ Vesak LHQ 2008, Ptng thư ký của đại lễ này năm 2006, 2007, 2014 và 2019.

Theo nghiên cứu của tôi, năm 2008 trvề trước, GHPGVN có 39,000 tăng ni và khoảng 13,000 ngôi chùa. Sau 10 năm, dưới tác động của Đại lễ Vesak LHQ 2008 & 2014, nay Vit Nam có 55,000 tăng ni và 18,663 ngôi chùa chính thức, khoảng 4000 ngôi chùa chưa được thừa nhn. Stăng trưởng dân sPht tử và số lượng tự vin Pht giáo là do tác động tích cực của Đại lễ Vesak LHQ cũng như nhng nỗ lực tích cực của lãnh đo GHPGVN các cp.

Tháng 4/2008, với vai trò Tng thư ký của Đại lễ Vesak LHQ 2008, tôi được sự trgiúp của Ban tuyên hun Trung ương, buổihọp báo vVesak LHQ được Ban biên tp của hơn 400 tờ nht báo, tun báo và kênh truyn hình tại min Nam tham dự, để lắng nghe Uban tổ chức quốc tế (IOC) giải thích vĐại lễ Vesak Liên Hip Quốc. Tôi làm đĩa CD thông cáo báo chí về các phương din và lợi ích của Đại lễ ở phm vi quốc gia, quốc tế cũng như hình nh của Vit Nam trên thế giới, các lợi ích chính tr, văn hoá, giáo dục, xã hội và các phương din nhm giúp giới nhà báo vốn xa lvới đo Pht có cái nhìn vgiá trị minh triết của đo Pht.

Lkhai mc, bế mc chương trình Vesak LHQ được truyn trực tiếp trên VTV và 63 kênh truyn hình tn quốc tiếp sóng. Chưa từng có skin nào của Pht giáo trong lịch sử 2000 năm tại Vit Nam được truyn hình đc bit như thế. Hơn 400 tờ nht báo và
 


tun báo đưa tin min pvskin Vesak LHQ 2008. Đại lễ Vesak LHQ 2014, do là ln thứ 2 nên mt độ và phm vi truyn thông hơi gim. Năm 2019, Giáo hội Pht giáo Vit Nam quyết tâm tiếp tục đăng cai Đại lễ Vesak LHQ 2019 nhm tăng cường sự hiu biết của qun chúng Vit Nam về các giá trị của Pht giáo đối với cuộc sng con người.

Lợi ích của vic giải nghip nhn thức thông qua Vesak LHQ là rt lớn. Thay đổi nghip nhn thức dn đến thay đổi chủ trương, chính sách, hành vi, lý tưởng. Truyn thông hin đại đã góp phn to ra các thay đổi tích cực. Truyn thông kỹ thut slà quyn lực mm (soft power) chi phối các quyn lực khác bao gồm chính trvà tin t.

Hc thuyết i này có i kia có, i này sanh i kia sanh ca đc Pht trong kinh Hoa Nghiêm và kinh Tương Ưng đã đi trưc thời đi vkhái nim mà cuộc cách mạng công nghip lần 4 nêu ra, đó là “vạn vt kết ni(internet of things). Rt tiếc tăng ni vẫn sng trongc đo ca chùa, chtuân theo pp n như kinh A-di-đà dành cho ngưi chết; kinh Dược Sư, PhMôn nh cho ngưi bnh; Nghi thc m hi dành cho ngưi có ti, đang khi 38,000 bài kinh vthế gii quan, nn sinh quan, đo đc quan, xã hi quan, tu tp quan, gii thoát quan, nhập thế quan ca đc Pht thì chẳng có bao nhiêu tu sĩ quan tâm, truyn bá và ng dụng trong cuộc sng. Đó là một trong các lý do nn minh triết ca Pht giáo rt siêu tuyt nhưng chđng ca Pht giáo trên toàn cu vẫn còn quá yếu. Đu thế k19, Pht giáo mới lan totrên toàn cu, vẫn sau các tôn giáo thế giới như Thiên chúa giáo, Tin nh giáo và Hi giáo.

Tăng, Ni và Pht tử kém năng động trong nhp thế. Nhiu Tăng, Ni chỉ ngồi trong chùa chờ qun chúng đến. Tôi thường ví cách làm đo đó giống như cô gái làng quê cnghĩ mình là hoa hu thế giới, ngồi chờ các anh chàng giàu có trên thế giới đến ve vãn mình, tức là đề cao mình.

Đức Pht từ 6 giờ sáng đến 2 giờ chiu, đi vào các ngõ ngách cuộc đời để truyn bá chân lý, cứu độ nhân loi. Mỗi ngày đức Pht đi đến đa đim mới, kng trùng lp. Nhiu người giải thích thin cn rằng Pht sợ qun chúng kng có tin cúng dường nên mới đi các đa đim mới. Thực ra,vic đi vào làng xã mới là nhm tiếp xúc
 


và hóa độ nhng con người mới, chia sẻ chân lý, tháo mở bế tc, giúp họ vượt qua khổ đau, hướng đến hnh phúc, giác ngvà Niết Bàn.

Trong thời hin đi, bỏ truyn thống hành kht là một sai lm. Làm tăng sĩ mà kng giảng kinh, thuyết pháp cũng là một sai lầm. Hãy thuyết pháp từ nhóm nhỏ năm by người như đại sư Minh Đăng Quangở min Nam Vit Nam. Trường phái Đại thừa hãnh din tự hào mình là cỗ xe lớn, phương pháp lớn, độ nhiu chúng sinh, nhưng thực cht lại ngồi trong chùa chờ người đến mới hóa đ, kng đến thì thôi, ngày tụng ba thời kinh, an tâm tu học cho mình là đủ. Bằng cách đó, qun chúng kng được dn dt tâm linh, dễ bị dụ dỗ đi theo các tôn giáo khác vốn có cách tổ chức hp hn hơn đo Pht.

Đối với truyn thông kỹ thut s, tăng ni khi thuyết giảng, quay phim, cn biên tp k, đừng vội truyn hình trực tiếp nếu chưa đủ đẳng cp để kng bị sai sót. Biên tp kỹ lưỡng xong mới đăng lên mạng xã hội dưới dạng truyn hình trực tiếp, vừa an tn về nội dung mà vn to hiu ứng lớn.

Năm 2000, chùa Giác Ngộ thiết lp trang web daophatngaynay. com song ngAnh Vit. Năm 2004 trang tusachphathoc.com ra đời, nay đổi thành trang chuagiacngo.com giới thiu Đại tạng Kinh âm thanh, sách nói Pht giáo, phim nh Pht giáo, âm nhc Pht giáo. Năm 2007 trang banhoangphap.com tp hợp hàng ngàn pháp thoại của gn 100 tăng ni tại TP. Sài Gòn. Song song năm đó có trang phatam.com là mạng lớn nht trong cng đồng thế giới về các video clip, hin có hơn 30,000 bàipp thoại của khoảng 100 tăng ni trong nước và nước ngoài. Mục đích thiết lp các trang web, kênh youtube và facebook là nhm giúp Pht tử tại gia xoá mù Pht pháp thông qua con đường tự học Pht pháp online.

Trong smười my ngàn ngôi chùa tại Vit nam có bao nhiêu chùa tổ chức thuyết giảng Pht pháp cho Pht tử tại gia vào ngày cuối tun? Tỉnh hội Pht giáo nào cũng có ít nht 25 giảng sư. Tại TPHCM ngoài 25 giảng sư còn có giảng sư đn hơn 150 người. Ban Hoằng pháp trung ương có đn giảng sư vài tram vị nhưng có bao nhiêu giảng sư chịu khó đi hoằng pháp cho qun chúng trong thực tế? Rt ít. Cn vn dụng truyn thông kỹ thut số một cách
 


thông minh để góp phn thay đổi xã hội theo hướng tích cực, nhờ đó, mọi người được an vui trong chân lý Pht.
    1. THẤU HIỂU VÀ QUN TRLC LƯỢNG NGOI TI

Lực lượng ngoại tại là các chướng ngại vt mà chúng ta cn nhn din và vượt qua. Nên thích ứng với các nh hưởng tn cu vphương din xã hội, đa dư, đa chính trị, tâm lý học, tôn giáo học,… Tt cả nhng điu này tác động đa chiu đến cuộc sng con người. nh hưởng truyn thông đại chúng, nhng sáng to trong kỹ thut s, cuộc cách mạng công nghip ln 4 cũng như các hin tượng tn cu hoá đã làm thay đổi cách thức chúng ta kinh doanh, giải quyết vn đ, tổ chức hành chánh, sinh hot tôn giáo và cách tu tp trong thời hin đi. Nếu các bạn kng nhn din sự thay đổi này thì chính điu đó trở thành lực lượng trngại ngoại ti.

Nhng tp đn lớn khi nỗ lực thay đổi các lực lượng ngoại ti, đã chủ trương chịu lỗ vài tháng, thm chí năm để thay đổi thói quen tiêu thụ của người tiêu dung trên tn cu.

Năm 2004 lần đu tiên tôi sang Hoa Kthuyết giảng, một thy đa phương dn tôi đến quán cà phê Starbuck. Tôi thy lvì i xế gi đin đt cà phê txa, khi đến khi phi ch. Khách uống cà phê đến nhận ly tng min phí ri nhận cà phê uống. Đi vi người biết thưởng thức cà phê thì Starbuck mang danh hiu cà phê chkhông đm đà vcà phê như ở Vit Nam. Cà phê Vit Nam mi là cà phê đích thực. Tuy không biết uống cà phê nng tôi cm nhận điu đó. Cho đến hin nay, Vit Nam bán cà phê dng thô, chiếm 60% thphần thế giới, chvi giá 2USD/1kg. Các thương hiu thế giới mua cà phê ca Vit Nam ri bán trên thtrường vi giá cao, có i 200USD/1kg. Theo cách kinh doanh hang hóa dng thô, doanh nghip Vit Nam đang làm oshin cho các tp đoàn lớn trên thế giới. Vi quy trình mua đt, khai khn đt, đu tư nn công giá r, chịu nhiu ri ro thiên nhiên, chấp nhận cnh tranh giá c, cnh tranh thương lái, khi thu hoch chbán cà phê vi giá 2USD/1kg, nhà đu tư thu lời chng bao nhiêu. Trong khi các thương hiu lớn chẳng m gì li lời 198USD/1kg. Nhiu tp đoàn đa quốc gia và đa ngành đu tư stin rt lớn đgiết chết các công ty nh, doanh nghip nh, cp quốc gia. Các tp đoàn lớn chấp nhận lmột thời gian ở một quốc gia nng ly lời ở những quốc gia khác đp vào nng tng doanh thu vn lời.
 


Pepsi và Cocacola khi sang thtrường Châu Á vn rt xa lvi người tiêu ng. Đầu tiên, hcho uống min phí đngười dân nghin mùi v. Đó là phương pp thay đi thói quen tiêu ng toàn cu của các tp đoàn lớn. Hnắm bt nhu cu tiêu th, thtrường, khuynh hướng tiêu thvà mạnh dn thay đi thói quen tiêu thca qun chúng. Trong bi cnh Vit Nam hin nay thì Phạm Nht Vượng là một trong nhng người có tm nhìn toàn cu đó, đã đu tư 5 tUSD, mua công nghĐức, sản xut xe i Vinfast. Cách ra mt xe Vinfast rt n ng, danh thBeckham có mt ng hoa hu Vit Nam, đưc báo chí thế giới đưa tin ng lot. Đâu là sựthắng lợi vtruyn thông ca Vinfast.

Chuyên gia toàn cu phi nắm rõ những tác động ca yếu tkinh tế, n hoá, lch s, lut lvì lut chơi ở mi quốc gia khác nhau và thay đi liên tục. Khi chiến tranh thương mại xy ra giữa Mvà Trung Quốc vào m 2018-2019 thì Vit Nam hưởng lợi. Các nhà đu tư quốc tế tháo chy khi Trung Quốc vì sri ro. Hchy sang Vit Nam vì Vit Nam là mảnh đt hứa vi GDP đang tăng trưởng. Nm đưc những yếu ttác động, nh hưởng thì nhng nhà đu tư snắm ly cơ hi trtnh con rng mi.

Cách đây vài m, chính phVit Nam đưa ra dán n bay quốc tế Long Tnh. Nhiu nhà đu tư mua đt và chấp nhận ri ro nếu đt nằm trong khu quy hoch. Hchấp nhận bl. Nếu đt nằm cnh khu quy hoch thì tmột mảnh đt giá rt bình thường stăng gp nhiu lần. Nm chính sách hoc ni kết đưc vi người lập ra chính sách trước khi chính sách đó công bthì đu tư snắm trn phần thắng.

Năm 2007-2008, tôi đxut Giáo hi Pht giáo Vit Nam thành lập Tng hi Pht giáo Thế giới. Thông qua Ban Tôn giáo chính ph, Tng cục A88 thì chính phVit Nam đã đồng thun. Nhiu vnh đo GHPGVN tán đồng cao, nng rt tiếc ngài Hòa thượng Chtịch GHPGVN ca đồng thun nên tt cphi khép li.

Năm 2007, chúng tôi phải vn động các tổ chức lớn ủng hộ Vit Nam đăng cai đại lễ Vesak LHQ tại Vit Nam. Khi đưa Vesak LHQ vVit nam, chúng ta lại bị rt nhiu áp lực, phải thoả thun nhng điu kin đt ra đôi lúc rt bt công. Nếu chúng ta là tổ chức lớn, có các vệ tinh ở các châu lục, chúng ta sxây dựng hình nh Vit Nam đẳng cp trên tn cu.
 


Năm 2007, Uban tổ chức quốc tế của Liên Hip Quốc có khoảng 40 nước thành viên. Với vai trò Tng thư ký Vesak LHQ 2008 tôi nâng thành 75 nước thành viên. Vesak LHQ 2014, tôi nâng lên 89 quốc gia. Đtổ chức Đại lễ Vesak LHQ 2019 thành công hơn, tôi yêu cu các trợ lý của tôi nỗ lực mở rng cơ sở dữ liu lên thành 110 đến 108 quốc gia tham dự. Điu đó cho thy thin cm của cng đồng thế giới đối với Vit Nam và GHPGVN rt lớn.

Tư duy toàn cu và nỗ lực vượt qua chướng ngại tn cu để người khác hiu mình và ủng hộ mình kng phải là chuyn kng th. Vn đề là chúng ta đang còn bị kt bởi một srào cn pháp lý.

Cn linh hot trong tâm thế chkhông nên cchp, khư khư, ngang ngay sthẳngsrt khó thích ng và vượt qua các trngi tn cu. Cn da vào các tiêu chun xã hi, mc đnh xã hi, mc đnh tn cu đto ra stương tác, sthích ng.

Tôi kvng lúc nào đó, đt nước Vit Nam scó tchc lớn vPht giáo thế giới, thu hút cng đồng Pht giáo thế giới đến Vit Nam, góp phn phát trin Pht giáo Vit Nam trnên đẳng cp, không chđơn thun là đơn vtchc skin quốc tế mà Pht giáo Vit Nam phi là truyn thống tâm linh tu tp lớn, có nhng giá trị đcng đồng thế giới tham kho và học hi.

Những chia strên là i nhìn của cá nn, có thchquan và chưa hoàn chnh. Trong giai đoạn 16 m tham gia vào Ban Pht giáo Quốc tế của GHPGVN, những gì cn nlực và cn m, tôi đã m hết mình. Mc đích là góp phần phát trin Pht giáo Vit nam, giúp người Vit Nam tiếp cn cn lý, thực tp cn lý và truyn bá cn lý Pht giáo, mang lợi lc cho nhiu người.

Tôi tin rằng thành tựu Vesak LHQ tại Vit Nam dn đến stăng trưởng dân s Pht tử ở Vit Nam, phát trin Pht giáo Vit Nam, thay đổi tm nhìn của lãnh đo chính trVit Nam vPht giáo.

Tôi mong các thy và sư cô kng nên dừng lại ở vic ly bằng cử nhân, thc sĩ, tiến sĩ. Bằng cp chỉ là công cụ hữu ích, nếu biết cách sử dụng, chkng phải là cứu cánh. Các thy và sư cô hin nay có lợi thế hơn thế hệ chúng tôi trước đây, vì sng trong thời đại cuộc cách mạng công nghip ln 4. Mỗi người hãy sử dụng truyn thông kỹ thut số một cách hữu ích, chọn lựa hìnhnh, nội dung để gây



các to tác động tích cực đối với người sử dụng online. Nếu 56,000 tăng ni Vit Nam đồng lot làm như thế thì ngay từ lúc ngồi dưới ghế nhà trường, quý vđã có nhng đóng góp lớn.

Tôi rt mong rằng song song với vic giỏi Pht học, vì nó là sở trường của tăng sĩ, các thy/sư cô nên tự học thêm về qun trị học và kỹ thut s. Đức Đt Lai Lt Ma khi định cư tại n Đvào năm 1959, trong quyn tự truyn Ngài nói rõ, đu tiên Ngài yêu cu cải cách giáo dục cho Ngài học khoa học và chính trị học. Bằng nhn thức và tm nhìn này, Đt Lai Lt Ma đã vươn ra thế giới, trở thành nhà lãnh đo Pht giáo nổi tiếng nht hin nay.

Tôi tin tưởng các thy/sư cô với phương pháp đúng, nỗ lực đúng sto một lịch shuy hoàng cho Pht giáo Vit Nam trong thời hin đi.

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá

Click để đánh giá bài viết

Những tin mới hơn

Những tin cũ hơn

Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây