64 CỘI NGUỒN CỦA HẠNH PHÚC LÀ SỰ HÒA ĐIỆU

Thứ năm - 01/08/2019 06:52
CỘI NGUỒN CỦA HẠNH PHÚC LÀ SỰ HÒA ĐIỆU

Ths. Nguyễn Quốc Dũng *
 
CỘI NGUỒN CỦA HNH PHÚC L SỰ HA ĐIỆU

Ths. Nguyễn Quốc Dũng *



 
  1. Hạnh phúcmục đích tối thượng của con người
Con người khi mới sinh ra, ai cng cất tiếng khóc cho đời. Theo lẽ thường, đã nói ct tiếngntrong ct tiếng hát, ct tiếng gáy, “cất tiếng khen ngợi” là nói đến niềm hân hoan, vui sướng, cho nên, không ai nghĩ rằng tiếng khóc cho đời li là tiếng khóc của khổ đau m chính là tiếng khóc của hạnh phúc, hnh phúc của những người thân chung quanh và của chính bn thân người mới được sinh ra. Như vậy, hạnh phúc là niềm hân hoan, vui ớng tồn tại trong mối quan hệ tình thân giữa mọi người với nhau. Hnh phúc không phi của riêng ai, m của tôi, của bn, của tất cả những người sống chung quanh chúng ta trong mối quan hệ yêu thương. Bn cướp đi hnh phúc của người khác thì không ch người ấy chịu đau khổ mà chính bn, trong mối quan hệ liên đới, cng không thể sống trn vn trong niềm hnh phúc bất chính ấy được. Người ta không thể xây dựng hnh phúc và an lạc của mình dựa trên sự đau khổ hay mồ hôi nước mắt, xương mu của người khác. Hnh phúc và đau khổ trong một cộng đồng luôn ha quyện với nhau, không thể tch rời nhau. Cho nên, suy rộng ra, có thể nói, kẻ hnh phúc nhất không phi là người ginh lấy được hnh phúc từ nhiều người khác m “là người tạo ra nhiều hnh phúc cho kẻ khc” (Diderot).
Trong đời sống, hnh phúc là điều ai cng mong mỏi ước muốn. là mục đích tối thượng, đồng thời là giá trị cao nhất của cuộc sống con người, của từng dân tộc, mở rộng ra, là của ton nhân loi trên

--------------------------------------------------------
* Giảng viên HVPGVN tại Huế
 

Tri Đất ny, một hnh tinh nhỏ bé, nhưng cùng xinh đẹp và thân yêu. Mi hot động vật chất hay tinh thần của con người chung quy đều hướng đến mục đích cuối cùng là Hnh Phúc. Spinoza, một nhà ton học đồng thời là triết gia phương Tây thế k 17, đã có một nhận xt chí lý: Hạnh phúc l mục đích của mọi hnh động. Hạnh phúc l sự cmt ca các cm giác thoi mái, và sự vắng mt ca khđau. Hạnh phúc và khổ đau là hai mặt đối lập nhau của cuộc sống. Do vậy, để cuộc sống được an lạc hnh phúc, thì r rng khôngcon đường no khác là phi tiêu diệt khổ đau. Đó là một chân song m Đức Phật cch đây hơn 25 thế k đã dy cho cc môn đồ, m về cuối đời Ngài ch nói ngắn gn như tổng kết triết thuyết của mình: Trong suốt 45 năm thuyết pháp, xưa cũng như nay, Ta chỉ dạy c hai điều: Sự khổ vsự diệt kh. Cho nên gitrbất hủ ca đạo Phật cnh là ở chỗ vch ra con đường cụ thể giúp cho mỗi người chúng ta trở thnh con người hon thiện, con người sống hnh phúc và tự do, con người mẫu mực về trí tuệ và tình thương rộng lớn” (Thích Minh Châu)1.
Hnh phúc không phi ch là ước mơ, m là một hiện thực có thể đt được trong cuộc sống. Vậy, lm thế no để có được hnh phúc cho mình, cho người?
  1. Đạo đứcnền tảng của hạnh phúc
Đạo đức là một vấn đề lớn của văn hóa xã hội loi người. Trên thế giới, hầu như khôngdân tộc no là khôngnhững câu châm ngôn, tục ngữ về đạo đức để giáo dục con người hướng thiện, lm điều tốt đẹp cho mình, cho người, để cùng nhau xây dựng mộthội nhân i, yêu thương, cùng nhau pht triển cuộc sống ấm no, hnh phúc, ha bình và thân thiện. Chẳng hnViệt Nam:
- Nhiễu điều phủ lấy giá gương,
Người trong một nước phải thương nhau cùng.
- Công cha như núi Thi Sơn,
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra. Một lòng thờ mẹ kính cha,
Cho tròn chữ hiếu mới l đạo con.
- Thương người như thể thương thân

  1. Thích Minh Châu, Hãy tự mình thắp đuốc lên m đi, Nxb. Tổng hợp Tp HCM, 1912, tr. 112.
 

Đạo đức chính là nền tng của hnh phúc con người. Không có đạo đức, trật tự xã hội sẽ bị đảo điên, con người sẽ sống trong sự sợ hãi lo âu và bất an (sợ hãi, bất an về nhiều phương diện như: sinh mng, kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, môi trường…). Cho nên, sinh thời, Albert Einstein, nhà vật học vĩ đi thế k 20, đã từng cnh báo: “Điều quan trng nhất trong nỗ lực của con người là đt đến đạo đức trong hnh động. Thăng bằng nội tâm và thậm chí chính sự sinh tồn của chúng ta tùy thuộc vào nó”2. Cuối thập niên 70 của thế k trước, không ai không biết đến tội ác ty trời của chế độ Pôn Pốt - Iêng SariCampuchia. Dưới sự cai trị tn bo, độc ti, đạo đức, nhân tính của bn chúng, nếu khôngbn tay trợ giúp của người Việt, cả dân tộc Campuchia suýt nữa đã rơi vào thm họa đẫm mu của diệt chủng! Trong thiên niên k của chúng ta đang sống, đây đó đang tiềm ẩn hay đang chấp chứa không biết bao mầm mống của bất trắc, hiểm nguy, của sự hủy diệt m con người khó bề trnh khỏi nếu chưa sớm biết thức tỉnh. Tất cả những bất trắc, hiểm nguy ấy, r rng không thể chối cãi, đều bắt nguồn từ sự suy thoi trầm trng, xuống cấp đến độ báo động của trật tự xã hội, đạo đức con người hiện nay! No là các tệ nn ma túy, tham nhng, buôn người, buôn lậu; no là các tệ nn cờ bạc, trộm cướp, đĩ điếm, ấu dâm; no là giả danh giả nghĩa, mua danh bn tước, mua điểm bn bằng, bạo động học đường; no là ô nhiễm môi trường, bất an ton thực phẩm, dược phẩm, mất an ton giao thông. Vân vân và vân vân… Hng ngy, nghe và đọc báo đi, báo mng, chúng ta thật đau lng thấy trn lan đây đó bao chuyện bức xúc, bất bình với những lời kêu cứu khao kht công bằng, trật tự an sinh xã hội. Tai nn xe cộ như cơm bữa trên các tuyến lộ huyết mch giao thông; ngộ độc thực phẩm ở các qun ăn,nghiệp, học đường; ô nhiễm môi sinh gần như vượt ngoi tầm kiểm sot do rác thi sinh hot, rác thi nhựa, chất thi độc hi công nghiệp... Không những con người m cả vật nuôi, cây trồng lương thực, thực phẩm cho đến đất đai, rừng núi, sông ngi, biển cả, không khí … đều bị tác động tiêu cực, ở nhiều mức độ khác nhau, lm tổn thương đến chất lượng sống, sự an ton, hnh phúc của con ngườikhắp nơi trên thế giới, nhất là ở các nước đang pht triển, đặc biệt ở các nước châu Á, trong đó không loi trừ Việt Nam!

  1. Walt Martin & Magda Ott, trụ quan của Albert Einstein, Nxb. Hồng Đức, 2018, tr. 30.
 

Sự tiến bộ vượt bậc của tri thức khoa học kỹ thuật, công nghệ hiện đi là niềm vui, sự tự ho của nhân loi, đem đến biết bao tiện nghi, lợi ích thiết thực cho cuộc sống và đồng thời gim nhẹ đi không ít mồ hôi công sức tiền bạc của con người. giúp con người rút ngắn không gian, thời gian lm việc m lẽ ra con người phi tốn phí gấp trăm, gấp ngn lần mới có thể hon tất nổi! Nhưng tiếc thay, con người đã quên rằng ch các tri thức khoa học, kỹ thuật tiến bộ không thôi là chưa đủ và không thể đưa cuộc sống con người đến bến bờ hnh phúc thật sự có ý nghĩa và đầy phẩm giá. đã bị con người lm dụng lm phương tiện để mưu cầu “hnh phúc” cho riêng mình, hay phe cnh của mình, tình lm suy thoi, băng hoi nền tng đạo đức xã hội, tiếp tay cho ci xấu lên ngôi, vùi lấp ci thiện lnh xuống vực thẳm. Công bằng m nói, tri thức khoa học và công nghệ khôngtội. M chính con người là tội đồ và tình tự biến mình thnh lệ vì thiếu hay không có ý thức lm chủ khoa học kỹ thuật do mình tìm kiếm, khm ph, pht minh ra! Cho nên, điều thiết yếu cần được rút ra là lương tâm con người nhất thiết phi được đnh thức, bởi vì Lương tâm l nh sng của trí thông minh để phân biệt điều hay điều dở (Khổng Tử). Tri đất sẽ rơi vào bóng tối nếu lương tâm con người chưa được thức tỉnh!
Theo quan niệm nhà Phật, tất cả các sai lầm, tội lỗi của con người đều do sự che lấp của minh. minh ở đây không có gì khác là sự rng buộc của tham, sân, si. tham, sân, si m con người đã đnh mất lương tâm, lương tri, lm suy thoi đạo đức truyền thống lâu đời của cha ông. Nhà triết học Hy Lp cổ đi Socrate cngcùng nhận định như Đức Phật: Tất cả tội lỗi đều do minh m ra. V cng đồng quan điểm với Đức Phật, ông nói: Người trí huệ cũng bị cm dỗ bởi tham, sân, si như người minh, nhưng họ biết chế ngự cm dỗ v không rơi vo vòng tội lỗi”3. Vậy, vấn đề hệ trng đặt ra ở đây là lm thế no để thot khỏi sự kiềm tỏa của minh? Theo đạo Phật, đó là con người cần phi nỗ lực cởi bỏ tham, sân, si bằng ý thức rèn luyện đạo đức của bn thân mình để thnh ngườitrí huệ.

3. Giải pháp của Phật giáo và con đường đi đến hạnh phúc

sự cm dỗ của dục vng, luôn bị lôi ko theo những ham muốn

  1. Dẫn theo Will Durant, Câu chuyện Triết học, Tu thư Vn Hnh, 1971, tr. 20.
 

bất tận của sự lạc thú giu sang và quyền chức, con người hiện đichiều hướng đnh mất chính mình, bị tha hóa trầm trng, không cn nhận ra phi tri, biết đủ để dừng li cho đúng lúc. Nhiều bi kịch thm cnh xy ra tronghội, thật đng tiếc, đều do sự mờ m ngu si của lng tham vị k, sân hận… Hơn hai ngn rưỡi năm rồi, đạo Phật đã đi vào đời sống và rất gần gi, gắnmột cch thiết thực với con người mi thời đi. Đạo Phật không tn thnh cuộc sống nghèo đói và khổ hnh, nhưng đồng thời cũng không đề cao cuộc sống chy theo vật dục đê hèn thấp km. Để gii thot con người ra khỏi sự muội trầm luân, đạo Phật kêu gi con người hãy trở về với chính mình: trở về với con người thật của chính mình, với bản tính chân thật của chính mình, trở về với đời sống hi hòa vớihội, hi hòa với thiên nhiên, giữa thân với tâm, giữa từ bi với trí tuệ, giữa cảm gic với trí4.
Con người được mệnh danh là con vật trí. trí là có nhận thức phân biệt đúng sai, thiện ác. Chỉ vì minh che lấp trí, con người mới tự đnh mất chính mình. Cho nên, muốn quay trở về với con người thật của chính mình, chúng ta phi tìm cch dứt bỏ tấm mn minh, chiến thắng tham, sân, si, các dục vng sai lầm bất chính, nghĩa là phi chiến thắng cho được chính bn thân mình, bởi vì các thứ ấy luôn bi binh bố trận sẵntrong ta. Chiến thắng được bn thân mình, thực ra, không phi dễ. Người ta thường nói:Trăm trn trăm thắng không bằng chiến thắng được bn thân, cho nên chiến thắng được chính bn thân mình thì không cnvẻ vang cho bằng! Đúng như lời Phật dạy:
Dầu tại bãi chiến trường Thắng ngn ngn quân địch Tự thắng mình tốt hơn, Thật chiến thắng tối thượng.
(Kinh Php cú)
Chiến thắng được bn thân mình, lúc ấy, con người thực sự trở về với chính mình v sẽ c được cuộc sống hạnh phúc v an lạc. Đó là cuộc sống hi hòa giữa thân và tâm, hi hòa với mi người tronghội, với thiên nhiên vn vật chung quanh ta. Người no có được cuộc sống hi hòa như thế, nhà Phật cho rằng người ấy đã chứng đt được

  1. Thích Minh Châu, Sđd, tr. 280.
 

trí tuệ gii thoáthay cái tâm vô n, “vô chp. Cái tâm vô ngã, vô chấp là ci tâm đã hòa điệu cùng vn vật, thiên nhiên lm một, không cn phân biệt Ta với không phi là Ta. Bởi vì, nói như Đạo giáo: “vn vt giai bị ư ngãhay vạn vt là nht th. Hòa điệu chính là cội ngun của hnh phúc, vì sự ha điệu đem đến sự cân bằng, yên tịnh cho cuộc sống tâm hồn. Đt được sự hòa điệu tuyệt diệu ấy, con người sẽ thot khỏi mi khổ đau, phiền não bởi vì “tất cả những sự xấu xa ở đời đều do sự thiếu ha điệu giữa con người với trụ, giữa con người với con người, v giữa cc yếu tố trong tâm hồn của mỗi người”5. Với ci tâm ngã hay sự hòa điệu ấy, con người sẽ được cuộc sống tự do, chan hòa với muôn người, muôn vật bằng tấm lng rộng mở vị tha, lượng, từ bi hxả.
Như vậy, hnh phúc an lạc hon ton tùy thuộc vào chính mình, do mình. Địa ngục hay Niết bn khôngđâu xa, m chínhnơi ta, ở ngay nơi ci trần gian ny!
Tóm li, cội nguồn của hnh phúc là sự ha điệu theo quy luật tự nhiên vốn có của muôn loi, muôn vật trong vũ trụ. Thot ra khỏi sự hòa điệu ấy, sẽ bị lỗi nhịp, chới với, mất cân bằng và tất nhiên khó trnh khỏi tai ha nổ tung như một hnh tinh bay lạc khỏi quỹ đạo của mình! Để xây dựng mộthội trật tự, an ton, hnh phúc và an lạc cho con người trên mỗi đất nước, ở mỗi dân tộc hay cho ton nhân loi trên hnh tinh xanh, nhỏ bé và cùng thân yêu của chúng ta, điều quan trng nhất là mỗi chúng ta phi có ý thức xây dựng cho mình một cuộc sống cân bằng, hòa hợp, hòa điệu một cch tích cực với hết thy mi người, muôn vật chung quanh. Bởi vì sự an bình, hnh phúc của mỗi người không thể tch rời hnh phúc của người khác trong mối quan hệ của quy luật tự nhiên sinh tồn. Từ ngn xưa, Đức Phật đã dạy:
Ai cũng muốn xa trnh điều khổ, ai cũng muốn c hạnh phúc. Vậy, hãy lấy lng mình suy lng người, đừng gây điều khổ cho người khc, đừng ph hoại hạnh phúc của người khc6.
Huế, thng 6/2019


  1. Lời Platon, triết gia Hy Lp cổ đi. Dẫn theo Will Durant, Câu chuyện Triết học, Tu thư Vn Hnh, 1971, tr. 60.
  2. Dẫn theo Thích Thiện Siêu, ngã l Niết bn, Nxb. Đi học Huế, 2017, tr. 19
 

Ti liệu tham khảo
  1. Thích Minh Châu, Hãy tự mình thắp đuốc lên m đi, Nxb. Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh, 2012.
  2. Will Durant, Câu chuyện Triết học, Tu thư Vn Hnh, 1971.
  3. Walt Martin và Magda Ott, trụ quan của Albert Einstein về cuộc sống Nghệ thuật, Khoa học v Hòa bình, Nxb. Hồng Đức, 2018.
  4. Thích Thiện Siêu, ngã là Niết bn, Nxb. Đi học Huế, 2017.
  5. Thích Chơn Thiện, tưởng Việt Nam, Nhân bản thực tại luận, Nxb. Trẻ, 2016.
Đạo đức là một vấn đề lớn của văn hóa xã hội loi người.
Tất cả tội lỗi đều do vô minh m ra. Người trí huệ cũng bị cm dỗ bởi tham, sân , si như người vô minh nhưng họ biết chế ngự cm dỗ và không rơi vo tội lỗi (Socrate). (Theo Will Durant, Câu chuyện Triết học, Tu thư Vn Hnh, 1971, tr. 20)
Mỗi c nhân l một sự phối hợp của cc ước muốn, cc tình cảm v ý nghĩ. Nếu cc yếu tố ấy được điều hòa thì c nhân sẽ tồn tại v thnh công… Tất cả những sự xấu xa ở đời đều do sự thiếu hòa điệu giữa con người v trụ, giữa con người với con người, v giữa cc yếu tố trong tâm hồn của mỗi người (Platon) (W Durant, tr.60)
Th h Chơn Th nhận xt: “Với Platon, đo đức l thể hiện sự ha điệumỗi c nhân. Tình người v ý sống sẽ tiết ra từ sự ha điệu ấy như sức sống đã tiết ra từ một bn đi hợp tấu. ( ngã l Niết bn, Nxb. Đi hc Huế, 2017, tr. 161)
Aristote; “Mục đích trực tiếp của cuộc đời không phi là ci hay, ci đp, m chính là hnh phúc. Hnh phúc là sự pht triển hon ton đầy đủ các đức tính của con người” (Ibid, tr. 92)
Spinoza (Do Thi, tk 17, triết gia, nhton học: Hạnh phúc l mục đích của mọi hnh động. Hạnh phúc l sự c mặt của cc cảm gic thoải mi, v sự vắng mặt của khổ đau (Ibid, tr.228)
Hạnh phúc không phải l phần thưởng của đạo đức. Hạnh phúc v đạo đức chỉ l một Ibid, tr.246
Schopenhauer (tk 19), nhà tư tưởng lớn của Đức: “Ý dục cng ít kích động bao nhiêu, chúng ta cng ít khổ đau bấy nhiêu (Ibid, tr. 172)
Thích Chơn Thiện: “Nếu hiểu hnh phúc là đạo đức hay đạo đức là ít ý dục thì ton bộ giáo nhà Phật là một hệ thống đao đức m đỉnh cao là lng đi từ, đi bi và trí tuệ gii thot khổ đau” (tr.164)
“Con người l vật c trí chnh duy. Phật gio cổ xúy chnhduy.
Chnh duy để xây dựng nền văn ha nhân bản.
“Nhìn về phía mặt trời, bng tối sẽ khuất sau lưng anh” (Whitman)
“Lương tâm l nh sng của trí thông minh để phân biệt điều hay dở”
(Khổng Tử)


“Người hạnh phúc nhất l người tạo ra nhiều hạnh phúc cho kẻ khc”
(Diderot)
Hạnh phúc tùy thuộc vo chính bản thân mình (Boece)
    1. Einstein
  • “Đời sống một cá nhân ch có ý nghĩa bao lâu ra sức giúp đời sống mi sinh linh khác cao thượng và đẹp đẽ hơn. Cuộc sống vốn thiêng liêng, phi nói là có giá trị siêu việt, so với nó mọi giá trị khác đều được đt thp hơn. tr 9
  • “Dưới ci nhìn lịch sử, người ta có khuynh hướng xem khoa học và tôn giáo như hai cựu thù. tr. 25
  • “Thời đi chúng ta trổi bật nhờ các thnh tựu tuyệt vời trong lĩnh vực tri thức khoa học và những ứng dụng kỹ thuật từ các pht kiến đó […]. Song chúng ta cũng chớ quên rằng kiến thức và kỹ năng không thôi không thể đưa con người đến cuộc sống hnh phúc và đầy phẩm giá. Nhân loi có đủ do để đặt các hiền nhân rao ging các tiêu chuẩn và giá trị đao đức cao cả bên trên các nhà khm ph sự thật khch quan. Với tôi, nhữngnhân loi nợ các vị như Đức Phật, Ngi Moses và Chúa Jessus thì lớn hơn mi thnh tựu do trí tuệ tìm kiếm và xây dựng. Chúng ta phi đem tất cả sức mnh ra duy ỡng những gì các bậc thnh ny trao cho, bằng không nhân loi không ch đnh mất phẩm giá, sự yên n trên đời mà còn mt cả niềm vui sng nữa. (tr 29-30)
  • “Thành ra tôi thnh thực tin rằng người giúp ích nhất cho nhân loi chính là những ai đã cho người ta cơ hội lm thăng hoa cuộc sống và gin tiếp nâng bước họ. (tr.30)
  • “Điều quan trng nhất trong nỗ lực của con người là đt đến đạo đức trong hnh động. Thăng bằng nội tâm và thậm chí chính sự sinh tồn của chúng ta tùy tḥc váo nó. (tr.30)
  • ”Gitrị thực sự của con người trước hết quyết định bởi mức độ và ý nghĩa theo đó người y đã tự do thoát khi bản thân mình. (tr.33)
  • “Đừng lm tri ngược với lương tâm, ngay cả khi bị ép buộc bởi cường quyền. (tr. 33)
  • “Luận điểm của tôi giết chóc, nhân danh chiến tranh, vẫn là hnh động sát nhân. (tr. 36)
  • “Với tôi, điều cốt tủy của tôn giáo là biết đi sâu vào tâm hồn tha nhân, vui cùng nỗi vui và đau cùng nỗi đau với người y. (tr. 40)

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá

Click để đánh giá bài viết
Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây