34. TẦM QUAN TRỌNG CỦA VĂN HÓA PHẬT GIÁO VIỆT NAM ĐỐIVỚINỀNGIÁODỤCPHẬTGIÁOVIỆTNAMHIỆNNAY

Thứ bảy - 07/12/2019 07:06
 
TẦM QUAN TRỌNG
CỦA VĂN HÓA PHẬT GIÁO VIỆT NAM
ĐỐIVỚINỀNGIÁODỤCPHTGIÁOVIỆTNAMHIỆNNAY



TS.ĐĐ. Thích Hạnh Tuệ TS.SC. Thích Nữ Thanh Quế



 

1

thế nói, chưa bao giờ, vấn đề về Văn hóa nói chung, Văn hóa Phật giáo Việt Nam nói riêng lại được nhiều người, nhiều giới quan tâm nghiên cứu bàn luận đến như vậy. sao ?
Văn hóa phần hồn của dân tộc, động lực để phát triển kinh tế hội. Văn hóa một phạm trù rất rộng, vốn sản phẩm chỉ loài người, được tạo ra phát triển trong quan hệ giữa con người hội. Ngược lại, văn hóa lại tác động không nhỏ vào việc tạo nên con người, duy trì sự bền vững trật tự hội. Văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua con đường giáo dục. Văn hóa trình độ phát triển của con người hội được biểu hiện trong các hình thức tổ chức đời sống, hành động của con người cũng như trong giá trị vật chất tinh thần do con người tạo ra.
Khó thể đưa ra một khái niệm về văn hóa được mọi người, mọi giới chấp nhận. Hiện nay, ít nhất cũng đến hàng trăm định nghĩa, khái niệm về văn hóa khác nhau được nhìn từ nhiều giác độ
 

khác nhau. Thông thường, theo nghĩa hẹp, văn hóa trong tiếng Việt, dùng để chỉ học thức, lối sống. Theo nghĩa rộng, văn hóa một tổng thể phức hợp bao hàm các lĩnh vựctưởng, văn học, đức tin, pháp luật, nghệ thuật, lịch sử, tín ngưỡng, phong tục, tập quán, lối sống, đạo đức...
Nói một cách khái quát nhất, văn hóa những giá trị vật chất, tinh thần do con người sáng tạo ra trong lịch sử. “Văn hóa một hệ thống hữu các giá trị vật chất tinh thần do con người sáng tạo tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn,trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên xã hội.
Văn hóa còn những hoạt động của con người nhằm thỏa mãn nhu cầu đời sống tinh thần. Văn hóa bao gồm tất cả những sản phẩm của con người, gồm cả hai khía cạnh: Vật chất như nhà cửa, quần áo, xe cộ, các phương tiện phi vật chất của hội như văn học, nghệ thuật, ngôn ngữ, tư tưởng,..
Trong mi lĩnh vực nghiên cứu khác nhau, mi giác độ khác nhau, cách hiểu về văn hóa cũng khác nhau. Các định nghĩa về văn hóa cách tiếp cận khác nhau đến nỗi ngay cả cách phân loại các định nghĩa về văn hóa cũng nhiều sự khác biệt đáng kể. Về mặt thuật ngữ khoa học, lẽ từ “Văn hóa” bắt nguồn từ chữ La tinh “Cultus” nghĩa gốc gieo trồng, được dùng theo nghĩa “Cultus Agri” - gieo trồng ruộng đất “Cultus Animi” - gieo trồng tinh thần tức là sgiáo dục bi dưỡng m hồn con người.
Đáng lưu ý định nghĩa của Edward Sapir (1884 - 1939), nhà nhân loại học, ngôn ngữ học người Mỹ: “Văn hóa chính bản thân con người, cho dù những người hoang nhất sống trong một hội tiêu biểu cho một hệ thống phức hợp của tập quán, cách ứng xử và quan đim được bảo tồn theo truyn thống.1
Ngày 2/2/ 2002 Unescotổ chức Giáo dục – Khoa họcVăn hóa của Liên Hiệp Quốc đã đưa ra định nghĩa về văn hóa được



  1. Nhiều tác giả, sở văn hóa Việt Nam, tr 41.
 

nhiều người chấp nhận như sau: “Văn hóa nên được đề cập đến như một tập hợp của những đặc trưng về tâm hồn, vật chất, tri thức xúc cảm của mộthội hay một nhóm người tronghội chứa đựng, ngoài văn học nghệ thuật, cả cách sống, phương thức chung sng, hệ thống giá tr, truyn thống và nim tin.
2
Hiện nay, không ít người nhầm lẫn khái niệm Văn hóa Phật giáo Văn hóa Phật giáo Việt Nam. Cách hiểu lầm thứ nhất do đồng nhất hai khái niệm Văn hóa Phật giáo Văn hóa Phật giáo Việt Nam. Biểu hiện thực tế trong đời sống văn hóa của cách hiểu này phê phán những chùa tổ chức các lễ cúng giao thừa; cúng Thượng nguyên (Rằm tháng Giêng), cầu an, cúng sao, giải hạn; cúng hồn, xá ti vong nn và dịp Trung nguyên; cúng Hnguyên (Rm tháng 10)…là không đúng lời Phật dạy, không phải văn hóa Phật giáo Việt Nam… Cách hiểu nhầm thứ hai theo hướng tiêu cực:Văn hóa Phật giáo Việt Nam pha tạp, hỗn dung, không còn thuần tính văn hóa Phật giáo gốc. Dẫn đến nhận thức rằng, phải quay về với văn hóa Phật giáo thuần túy, văn hóa Phật giáo gốc mới tốt nhất.
Thật ra phải như vậy chăng?
Những ai quan tâm đến đạo Phật, nghiên cứu lịch sử Phật giáo đều biết rõ, khoảng thế kỷ thứ VI trước công nguyên, đạo Phật từ Ấn Độ lan tỏa khắp nơi bằng con đường văn hóa thông qua văn hóa hòa hợp. Thực tế đã chứng minh hùng hồn, Văn hóa Phật giáo với đặc tính từ bi dung hợp, đi đến đâu cũng dễ dàng được tiếp nhận dung hòa với văn hóa tín ngưỡng của nơi đó như nước hòa với sữa, không những không bao giờ loại trừ, triệt tiêu văn hóa tín ngưỡng bản địa, còn nâng đỡ, bổ sung, hòa hợp. Từ đó, nền văn hóa của nơi Phật giáo đến, được nâng tầm, phong phú, đa dạng hơn.
Các nhà sư, nhà truyền giáo, tín đồ của Phật giáo, khi bắt đầu sang Trung Hoa, họ học chHán, tiếng Hán, tìm hiu văn hóa, phong tục tập quán, tín ngưỡng bản địa, nghiên cứu Nho giáo, Đạo giáo của người Trung Hoa. Họ dùng chHán, tiếng Hán, có khi mượn
 

dùng cả các khái niệm, thuật ngữ của Nho – Đạo vốn quen thuộc với người dân nơi đây, để truyền tinh hoatưởng, văn hóa Phật giáo tại Trung Hoa. Nhờ vy, Pht giáo mới có mt và hưng thịnh tại Trung Hoa.
Tông chỉ quan trng nht, góp phần to nên tnh công của tchức Phật giáo Phật Quang Sơn (Đài Loan) do hòa thượng Tinh Vân sáng lập là:
“Dĩ văn hóa hoằng dương chính phápgiáo dục bồi dưỡng nhân tài
Dĩ từ thiện phúc lợi hội
cng tu tịnh hóa nn gian.
(Lấy văn hóa để hoằng dương Phật pháp Lấy giáo dục để bồi dưỡng nhân tài
Lấy từ thiện để phúc lợi hội
Lấy cùng tu để tịnh hóa nhân gian) 2
Phật giáo mặt tại Việt Nam, chậm nhất từ những năm đầu Công nguyên, thông qua con đường giao lưu tiếp biến văn hóa. Với những điểm tương đồng vốn có, tinh hoatưởng văn hóa Phật giáo khi vào Việt Nam nhanh chóng được dân ta – cư dân văn hóa lúa nước nông nghiệp hiền hòa chất phác, tiếp nhận một cách tự nhiên. Phật giáo nhanh chóng bén rễ lan tỏa sâu rộng trong đời sống hội. Cũng chính nhờ đặc tính từ bi dung hợp, thông qua con đường văn hóa, Phật giáo không chỉ dung hòa với văn hóa tín ngưỡng bản địa đa thần còn dung hợp với tinh hoa văn hóa Nho
Đạo, vốn đã được một bộ phận dân ta tiếp nhận từ đầu Công nguyên, tạo nên một nền văn hóa phong phú, đa dạng, nhân văn đầy sức sống. Chùa Pháp Vân, chùa Pháp Lôi, chùa Pháp Vũ, chùa Pháp Điện, chùa Một Cột, chùa Báo Thiên, chùa Thiên Mụ, chùa Tam giáo… kết quả của quá trình dung hợp. Những lời dạy các bậc cổ đức thiền về tâm thế tu tập liên quan đến sự dung hợp này


  1. Thích Hạnh Tuệ, Bốn đại tông chỉ của Phật Quang Sơn, Giác ngộ 2008, tr 16.
 

rất đáng ghi lòng: “Muốn tu hành thành tựu giác ngộ giải thoát như đức Phật thì chỉ cần y theo giáo lý kinh điển của Phật giáo. Nhưng muốn hoằng dương chánh pháp lợi lạc quần sanh sâu rộng thì việc vận dụng tinh hoa Nho – Lão hòa với tín ngưỡng văn hóa bản địa kng thể kng thể kng lưu m mà được.Kng ít người khó lý giải, sao dân tộc Việt Nam đã từng rơi vào ngàn năm Bắc thuộc với chính sách đồng hóa về văn hóa vẫn không tiêu diệt được văn hóa của dân tộc ta? Một số nhà nghiên cứu uy tín cho rằng, phải chăng, nhờ hồn thiêng, phúc khí của dân tộc, sự hòa hợp giữa văn hóa dân tộc văn hóa Phật giáo từ rất sớm nên cái hồn của văn hóa dân tộc đã được định hình với sức sống bất diệt. Chodân tộc , ngàn năm Bắc thuộc nhưng cái hồn văn hóa ấy, sức sống của văn hóa ấy bất diệt. Đúng như nhận định của cố thủ tướng Phạm Văn Đồng: “Văn hóa sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ lịch sử của dân tộc,làm nên sức sống mãnh liệt, giúp cộng đồng dân tộc Việt Nam vượt qua biết bao sóng gió thác ghềnh tưởng chừng như không thể vượt qua được, để kng ngng phát trin và lớn mạnh.3
Văn hóa Phật giáo Việt Nam văn hóa Việt Nam như một thực thể tinh thần khó thể tách rời nên sẽ khó tránh khỏi khiếm khuyết, nếu nghiên cứu văn hóa dân tộc Việt Nam bỏ qua văn hóa Phật giáo Việt Nam ngược lại.
một khía cạnh nào đó, Văn hóa Phật giáo Việt Nam chính phần nn, phn ng vng chc ca ngôi nhà Phtgiáo Vit Nam. Nếuphn nền móng này bị lung lay sẽ ảnh hưởng không nhỏ đến ngôi nhà Phật giáo. vậy, chung tay vun đắp Văn hóa Phật giáo Việt Nam bổn phận của tất cả những người con Phật, không kể xuất gia hay tại gia.
Khi chúng ta đã xác định khái niệm Văn hóa Phật giáo Việt Nam bao gồm tinh hoa của Văn hóa Phật giáo tinh hoa của Văn hóa bản địa dân tộc Việt Nam, thì những vấn đề khủng hoảng nhận thức văn hóa liên quan đến Phật giáo trong thời gian qua sẽ được nhận thức thấu đáo hơn. như thế, mọi giới sẽ cách ứng xử văn



  1. Dẫn lại Trần Ngọc Thêm, Cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb Giáo dục 2017, tr 2.
 

hóa phù hợp với những vấn đề như: Cầu an, cúng sao, giải hạn Rằm tháng Giêng phải của Phật giáo không? Cúng thượng nguyên, trung nguyên, hạ nguyên, cầu siêu, cúng vong thỉnh vong phải của Phật giáo không ?
Khi nhận thức hai thành phần quan trọng của Văn hóa Phật giáo Việt Nam như trên, ta sở để lý giải các hiện tượng văn hóa trong Phật giáo Việt Nam hiện nay.

3

Với tính cấp thiết tầm quan trọng của Văn hóa Phật giáo Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, Chúng con kính nghĩ rằng, phải chăng đã đến lúc, các bậc trưởng lão tôn túc lãnh đạo Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Viện nghiên cứu Phật học Việt Nam, Ban Giáo dục Phật giáo trung ương, Ban Văn hóa trung ương, chư vị Hòa thượng, Thượng tọa, Đại đức Tăng Ni lãnh đạo, điều hành các trường Phật học, Học viện Cao đẳng Phật giáo bớt chút thơi gian quan tâm suy nghĩ, nên chăng nghiên cứu, tổ chức hội thảo chuyên đề, soạn giáo trình, đào tạo giảng viên chuyên ngành Văn hóa Phật giáo, nhằm cấp thiết xúc tiến đưa môn “Văn hóa Phật giáo Việt Nam” vào chương trình dạy chính quy một cách hệ thống cho Tăng Ni sinh từ cp học Trung cp trở lên với nhng nét cơ bn ni dung môn học này như sau:
  • Khái quát về Văn hóa Văn hóa Việt Nam
  • Khái niệm Văn hóa Phật giáo Việt Nam
  • Văn hóa dung hợp – đặc trưng của Văn hóa Phật giáo Việt Nam (Văn hóa bản địa Việt Nam, tín ngưỡng, phong tục, tinh hoa văn hóa Nho, Đạo)
  • Văn hóa nhận thức Phật giáo (Tứ đế, Bát chánh đạo, duyên khởi, ngã, thường…)
  • Văn hóa từ bi, tỉnh thức (cơ sở của tinh thần dung hợp)
  • Văn hóa thiền Phật giáo (thiền trong mọi sinh hoạt đời sống)
  • Văn hóa đo đức Pht giáo (Tam quy, ngũ giới, thập thin, nhân quả…)
 
 
  • Văn hóa nghi lễ cầu an, cầu siêu (thờ tự, niệm Phật, tụng kinh, trì chú, cầu nguyện, hằng thuận…)
  • Văn hóa nghệ thuật Phật giáo
  • Văn hóa mỹ thuật kiến trúc Phật giáo (kiến trúc chùa, tháp, hoa văn…)
  • Văn hóa sinh hoạt giao tiếp ứng xử (Chắp tay hình búp sen, chào hỏi…)
  • Tài nguyên Văn hóa Phật giáo Việt Nam
Căn cứ vào những vấn đề được trình bàytrên, chúng tôi phác thảo lược “đề cương môn Văn hóa Phật giáo Việt Nam như sau:
  • Chương 1. Các khái niệm bản
  • 1.1. Văn hóa văn hóa học
  • 1.2. Văn hóa Việt Nam Văn hóa Phật giáo Việt Nam
  • 1.3 Văn hóa môi trường tự nhiên, hội
  • 1.4  Tiếp xúc giao lưu văn hóa
  • Chương 2. Văn hóa nhận thức Phật giáo
  • 2.1. Tng quan về hệ thống kinh đin và tư tưởng cốt lõi của Phật giáo
  • 2.2 trụ quan (Bản thể luận) Phật giáo ảnh hưởng của nó trong đời sốngtưởng, đời sống tâm linh con người
  • 2.3 Nhân sinh quan (Giải thoát luận con đường tu chứng) Phật giáo ảnh hưởng của nó trong đời sốngtưởng, đời sống tâm linh con người
  • 2.4 Quan hệ con người môi trường trong nhận thức Phật giáo
  • 2.5 Việc dịch kinh Phật đối với sự phát triển ngôn ngữ văn chươngcác nước châu Á
  • Chương 3. Văn hóa tổ chức cộng đồng trong Phật giáo
  • 3.1.Giáo hội, tăng chúng tín đồ
  • 3.2 Văn hóa Phật giáo với đạo đức hội gia đình
 
 
    • 3.3 Chùa chiền – tự viện Phật giáo
    • 3.4 Phong tục, nghi lễ liên quan đến Phật giáo
    • 3.5 Lễ tết, lễ hội liên quan đến Phật giáo
    • Chương 4. Văn hoá nghệ thuật Phật giáo
    • 4.1 Kiến trúc Phật giáo
    • 4.2 Điêu khắc Phật giáo
    • 4.3 Hội hoạ Phật giáo
    • 4.4 Âm nhạc Phật giáo
    • 4.5 Văn học Phật giáo
    • 4.6 Văn hóa thin Pht giáo.4
4
THAY LỜI KẾT
Chúng ta biết, từ khi đạo Phật mặt ở Ấn Độ, sau đó lan tỏa truyền khắp năm châu bốn biển thông qua văn hóa bằng con đường văn hóa. Văn hóa Phật giáo truyền đến nơi nào cũng hòa hợp với văn hóa bản địa như nước hòa với sữa, không những không triệt tiêu văn hóa bản địa, mà còn vun đắp, nâng đỡ nền văn hóa bản địa nơi đó càng phong phú đa dạng vươn lên tầm cao hơn.
Hiện nay, các bậc tôn túc lãnh đạo Học viện Phật giáo Việt Nam, Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam đặc biệt ưu tư quan tâm đến nền giáo dục Phật giáo nước nhà, tổ chức hội thảo, làm sách chuyên đề: Phật học Việt Nam thời hiện đại hội thách thức, nhằm kỷ niệm 35 năm thành lập Học viện Phật giáo Việt Nam, chúng con viết bài tham luận này, chỉ với ý nguyện thiết tha, mong Phật giáo Việt Nam ngày càng vững mạnh, Giáo dục Phật giáo Việt Nam, Văn hóa Phật giáo Việt Nam ngày càng phát triển đúng hướng, góp phần hoằng dương chính pháp, lợi lạc nhân sinh, nhất trong thời đại công nghệ tri thức, công nghệ khoa học cùng phát triển nhưng chỉ số hạnh phúc của con người không mấy khả quan.


  1. Thích Hạnh Tuệ, Văn hóa Phật giáo Việt Nam, 2018, Tr 3 (bản thảo tài liệu giảng dạy)
 



Tài liệu tham khảo
Nguyễn Đăng Điệp Đoàn Giang, Văn học văn hóa tâm linh, NXB KHXH, 2018
Nguyễn Thị Bảy, Văn hoá Phật giáo lối sống của người Việt Nội châu thổ Bắc bộ, NXB VHTT, HN, 1997.
Đào Duy Anh, Việt Nam văn hóa sử cương, NXB TPHCM, 1992 Phan Huy Lê, Lịch sử văn hóa Việt Namtiếp cận bộ phận, Nxb
Giáo dục, 2007
Will Durant (Nguyễn Hiến dịch), Lịch sử văn minh Ấn Độ, NXB VHTT, HN, tb, 2006.
Nguyễn Đăng Duy, Phật giáo với văn hoá Việt Nam, NXB Nội, 1999.
Robert E. Fisher, Mỹ thuật kiến trúc Phật giáo, bd, NXB Mỹ thuật, HN, 2002
Thích Hạnh Tuệ, Văn học Phật giáo Việt Nammột hướng tiếp cận, NXB KHXH, 2018
Nguyễn Lang, Việt Nam Phật giáo sử luận, 3 tập, NXB Bối, Paris SG, in lần đầu 1973; NXB Văn Học, HN, tái bản, 1994.
Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục, NXB TP. HCM, 1990
Nguyễn Công Lý, Văn học Phật giáo thời Trần: diện mạo đặc điểm, NXB ĐHQG TP. HCM, 2002, tb 2004.
Thích Hạnh Tuệ - Th   Thanh Quế, Sự dung hợp giao thoa Phật
Nho trong văn học Phật giáo Việt Nam in trong Nghiên cứu Văn học, số chuyên đề Văn học văn hóa Phật giáo tháng 5, 2019.
Diane Morgan, (Lê Văn Hy dịch), Triết học tôn giáo phương Đông, NXB Tôn giáo, HN, 2006.
Pháp Thánh Nghiêm (Thích Tâm Trí dịch), Lịch sử Phật giáo Ấn Độ, NXB Phương Đông, TP. HCM, 2008.


Trần Quốc Vượng chủ biên, Văn hóa Việt Nam những bước tiếp cận liên ngành, NXB Văn học 2014.
Junjiro Takakusu (Tuệ Sỹ dịch), Tinh hoa triết hc Pht go, NXB Phương Đông, TP. HCM, 2007.
Mạnh Thát, Lịch sử Phật giáo Việt Nam, tập 1, NXB Thuận Hoá, Huế, 1999; tập 2, NXB TP. HCM, 2001; tập 3, NXB TP. HCM,
2002.
Nguyễn Đăng Thục, Phật giáo Việt Nam, Mặt Đất xb, SG, 1974.
Nguyn Tài Thư (chbiên), Lch sử Pht go Việt Nam, Vin Triết học, HN, 1993.
Theodore M. Ludwig, Những con đường tâm linh phương Đông, phần I: Các tôn giáo khởi nguyên ở Ấn Độ, bd, NXB VHTT, HN, 2000.
Nhiều tác giả, Cơ sở văn hóa Việt Nam, NXB Giáo dục Việt Nam, 2017
Thích Phụng Sơn, Những nét văn hóa của đạo Phật, Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam ấn hành, 1995.

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá

Click để đánh giá bài viết
Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây