21. HÌNH TƯỢNG CHẰN TRONG NGHỆ THUẬT ĐIÊU KHẮC CÁC NGÔI CHÙA PHẬT GIÁO NAM TÔNG KHMER Ở NAM BỘ

Thứ bảy - 08/09/2018 13:39
HÌNH TƯỢNG CHẰN TRONG NGHỆ THUẬT ĐIÊU KHẮC CÁC NGÔI CHÙA PHẬT GIÁO NAM TÔNG KHMER Ở NAM BỘ của ThS. Nguyễn Thị Tâm Anh*
  1. Đặt vn đề

Ngưi Khmer tại Việt Nam chyếu sinh sng ở khu vc Nam Bộ. Văn hóa của ngưi Khmer ở Nam Bộ được kết hp hài hòa bi văn hóa truyền thống, văn hóa Bà La Môn giáo và Pht giáo Nam tông (Theravada Buddhism). Đặc biệt dấu ấn của Bà La Môn giáo mặc dù chlà tàn dư so vi Phật giáo nhưng vn còn thể hiện khá đm nét trong nghthuật to hình ở các ngôi chùa Pht giáo Nam tông Khmer, nghệ thuật diễn xưng sân khấu, văn học, thờ cúng, tập tục của ngưi Khmer ở Nam Bộ. Một trong số các hìnhng của văn học và văn hóa Bà La Môn giáo trong đi sống văn hóa của ngưi Khmer ở Nam Bộ là hình tưng Chằn (Yak). Quan tâm nhiều đến hình tưng Chằn (Yak), vì chúng tôi nghĩ, đó là một hình tưng độc đáo và đặc sắc trong nền văn hóa của ngưi Khmer ở Nam B.

Hình tưng Chằn thể hiện dưi dạng một ngưi cao ln, mặc giáp trụ, tay cm đao, có sức mạnh phi thưng, đặc biệt gương mặt hung d, mắt trn to, miệng rng, răng nanh nhọn lm chm… Hình tượng này trong văn hóa Khmer mang nhiều ý nghĩa biểu trưng. Trong văn học nghệ thut, hình tưng Chằn xuất hiện như biểu tưng của cái xấu, cái ác, nhân vật phn diện, chuyên phá hoại, gây ra nghịch cảnh, đau khổ cho nhiều ngưi. Ngưc lại, trong đi sống tôn giáo của cư dân cũng như trong

* Trường Đại hc Mở Thành phố Hồ Chí Minh.
 
nghệ thuật tạo hình ở chùa Khmer, hình tưng Chằn xuất hiện vi chc năng như vthần bảo vệ ngưi dân, bảo vệ chùa... Điều này cho thy vai trò của Chằn cũng như Bà La Môn giáo đã bPhật giáo chi phi, bao trùm lên trên. Do đó, Chằn chỉ có ý nghĩa biểu trưng phc vụ cho điều thiện, điều lành.
  1. Nguồn gốc ca hình tượng Chằn trong văn hóa Khmer

Hình tượng Chn (tiếng Khmer gọi là Yeak hay Yak) được thhiện dưới dạng mt ngưi khng lvới khn mt rt dtn: mắt lồi lên, trn to, mày xếch, miệng rộng, mũi to, hai răng nanh dài và nhọn. Toàn thân Chằn mặc giáp trụ, đầu đội mão nhọn, tay cm gy, hai chân hơi khunh ra. Có thể gọi đây là nghệ thuật tôn giáo. Edmund Leach đã nói: “Hình tượng có chủ đích để cho con người có thể cm nhận. Hình tượng được tạo ra vì đám đông những ngưi ngưỡng m, và nó sẽ được họ cm nhận mt cách hết sức bình thường. Người nghệ sĩ sơ khai làm việc vì đám người chiêm ngưỡng hợp li từ các thành viên trong cộng đồng của ông ta, cùng thm nhuần mt truyn thống hoang đường huyễn hoặc như chính ông ta, và quen thuộc với cùng một môi trường của yếu tố vật chất và hoạt đng nghi lễ; vì thế, người nghệ sĩ sơ khai có thể truyền đạt mt cách vắn tắt; các biểu tượng có cùng chung ý nghĩa căn bản và chung mức độ mơ hồ đối với người nghệ sĩ cũng như với những người chiêm
ngưỡng”(1).

Về nguồn gốc của nhân vật Chằn trong nền văn hóa Khmer, đến nay gần như không còn ghi chép nào do nhng biến cố lch sử như chiến tranh, loạn lạc, phân ly... Tuy nhiên, nền


1 Hoebel, E. Adamson (2007), Nn chủng hc: Khoa hc về con người, Nxb. Tng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, tr. 376.
 
văn hóa Khmer chu ảnh hưng sâu đậm của văn hóa Ấn Độ. Kết hp gia chng cứ khảo cổ học, công trình điêu khắc, các bc phù điêu tại đền Angkor cùng vi nhng văn bản còn sót lại như truyền thuyết, thn thoại... có thể tha nhn, đây là tàn dư của sc lan tỏa mạnh mvăn hóa Ấn Độ mà chủ đạo là Bà La Môn giáo. Đến khi Phật giáo trở nên phổ biến trong đời sng cư dân Khmer thì Bà La Môn giáo trở thành tàn dư, Chằn vì thế đã có sự biến đổi về ý nghĩa, trở thành một hình tưng bảo vệ ngôi chùa.

Từ nguyên “Yeak” hay “Yak”, có thể bắt nguồn từ những nhân vật yêu quỷ trong nền văn hóa Ấn Đ. Chúng ta tìm thy mt số hình tượng khá gần, có thể là khởi nguyên của “Yeak. Do hệ thống Chằn đa dạng và phức tạp, nên bước đầu chúng tôi tạm thiết lập bảng phân loại để dễ tham khảo. Về tính chất chung, Chằn được xem là hình tưng ca một nhân vật ác. Tuy nhiên, trong hệ thng Chằn cũng tồn tại những xung đột nội tâm, từ đó xuất hiện những nhân vật Chằn hiền lành, tốt bụng.


 
Tên hình tượng Tính chất Đề cp trong Quan hệ

Rakshasa
Mt dng quhay kăn thịt
người; có thbiến hóa từ dng này sang dng khác.

Mahabharata Ramayana
 

Rakshasi

Nhng Rakshasa nữ.
Mahabharata
Ramayana
 


Ravana
Mt Rakshasa 10 đu và 20 tay,
vua c Rakshasa, kthù ca Rama trong Ramayana; vua thành Lanka.

Mahabharata Ramayana
 


Vibhishana
Mt Rakshasa tốt bng, hiếu
tho; liên kết với Rama chống lại Ravana.

Mahabharata Ramayana

Em trai Ravana
Kumbhakarna Mt Rakshasa ác độc và đáng Mahabharata Em trai
 
 
  sợ. Kumbhakarna đã bhoàng
tử Rama và em trai Lakshmana hgc bng i tên thn.
Ramayana Ravana






Kubera
Mt người lùn xu xí với thân
hình ddng. Thời Vedic, Kubera là chnhân ca nhng con qusng trong bóng tối. Vua ca các Yaksha. Ngày nay, Kubera là mt trong tám vị thn bảo vệ tài sn ca
Chúa Trời và cứu giúp người nghèo.





Thần thoại Ấn Độ


Anh trai ca Ravana, Kumbhaka rna và Vibhishana
.








Yaksha
(hay Yakkha)
Thuc thế lực thiên nhn,
nhân từ, ngưi tng coi kho báu ẩn giu trên Trái Đất và trong nhng gc cây. Trong thần thoại Jain giáo và Phật giáo mô tả Yaksha là người lưỡng tính cách: mt mặt vô hại nhưng mt mặt lại là quỷ ăn tht người, tương tự như Rakshasa. Giống đực thì gi là Yaksha. Giống cái gi là Yakshi hay Yakshini.





Thần thoại Ấn Độ
Thần thoại ca Jain giáo
Phật thoại
 



Yakshini

Được mô tả là người đàn bà đp, hông to, eo nh và ngực nở. Yakshi du nhập vào Việt Nam gi là La sát.
Thần thoại
Ấn Đ. Uddamareshvara Tantra  Tantraraja Tantra
 




Asura
Biểu thcho lực lượng ma
qu. Thuc tính tốt hay xấu ca Asura tùy thuc vào các tôn giáo khác nhau. Theon Độ go, Asura có tính chất kiêu căng, dữ tợn, xu xí và


Thần thoại Ấn Độ giáo Phật thoại
 
 
 
  ngu dốt. Theo Phật go,
Asura là mt trong bát bộ chúng”.
   

Tuy vy, nhìn chung, quan nim về Chằn khá phổ biến trong nếp nghĩ của ngưi dân Khmer là dng quỷ ác và xấu xa. Suy nghĩ này có lẽ bắt nguồn từ Reamker, một dị bn của sử thi Ramayana Ấn Độ. Sự ảnh hưng này khiến hình tưng Chằn trở nên đa dạng phong phú trên các lĩnh vc văn hóa xã hội của ngưi Khmer.
  1. Nghệ thuật điêu khắc hình tưng Chằn trong các chùa Phật giáo Nam tông Khmer ở Nam Bộ
Nghthuật tạo hình ca ngưi Khmer ở Nam Bộ đưc thể hiện trọn vẹn nhất, hoàn thiện nhất ở các ngôi chùa, đặc biệt trong chính điện. Ngôi chùa là nơi sinh hoạt tôn giáo, là chỗ da tinh thần cho cư dân trong khu vc. Chính trong nhng ngôi chùa, chúng ta có thể tìm thy tâm hồn ca cư dân Khmer. Đó là nơi bảo tn, gìn giữ tinh hoa văn hóa của tc người này. Tìm về nhng biểu tưng văn hóa truyền thống ngưi Khmer, không nơi nào có thể đy đủ và sinh động hơn là tìm hiu về điêu khắc, hội họa trong nhng ngôi chùa. Hiện nay, ở Nam Bộ có khong trên 400 ngôi chùa Pht giáo Nam tông Khmer. Đây là nhng kiến
trúc rất phong phú cho việc nghiên cu(1).

Điêu khắc của ngưi Khmer rất phong phú về đề tài, thể loại cũng như chất liu. Hầu hết, điêu khắc trong chùa thể hin đề tài rút ra từ tích truyn Reamker, tnhng điển tích Bà la



1 Nguyn Sĩ Lâm (2005), Kiến trúc ca Khmer ở Nam Bộ”, Tp chí Kiến trúc, số 9 (125), tr. 74 - 83.
 
môn giáo, từ Phật thoại. Về thể loại, có hai dạng thc: tưng tròn và phù điêu. Tưng tròn như tưng Phật, các linh thú: Chằn, chim Krut, phưng hoàng, tiên n...; nhng phù điêu là hoa văn trang trí ở khung ca, đầu hồi, cánh ca, mi ca... Hình tưng Chằn là một trong nhng mô típ giữ vị trí quan trọng trong nghệ thuật tạo hình của ngưi Khmer. Chằn thưng thy đưc đặt đng trưc các cổng chùa hay xung quanh hàng rào nơi chánh điện nhm mục đích bảo vệ ngôi chùa. Trong các truyện cổ Khmer, đc biệt trong trưng ca Reamker, nhân vật Chằn xuất hiện như một biểu tưng của cái xấu, cái ác. Thế nhưng, trong nghệ thuật tạo hình ngưi Khmer ở Nam Bộ, mô típ Chằn lại đưc đặt trong chùa. Điều này cho thy, Chằn đã đưc cải tạo, phục vụ cho điều thin, điều lành, khuất phục Đc Phật. Sâu xa hơn về lch sử tôn giáo, Phật giáo bao trùm lên Bà La Môn giáo. Nhưng tinh thần khoan dung của Phật giáo vn chấp nhận sự tồn tại của Bà La Môn giáo như là một tàn dư ở chùa. Đây là nét đc trưng ca Phật giáo Nam tông Khmer và nghthuật tạo hình trong chùa Khmer ở Nam Bộ.
Nhng nghệ nhân Khmer ở Nam Bộ gọi mô típ Chằn canh giữ cổng chùa là vị hộ pháp có tên Ayot Yeak. Có thể dưi bàn tay ca nghệ nhân to hình, Chằn giữ ca chùa sẽ có màu sắc khác nhau, màu da khác nhau, khuôn mặt khác nhau, tư thế khác nhau… do ly mẫu từ mt nhân vt Chằn nào đó trong Reamker, nhưng tu trung lại, đều xuất phát từ một tích xưa trong tuồng Reamker. Nghệ nhân Trầm Bu Đc (Sóc Trăng) kể rằng:
Ream Eyso là thy trong Hoàng cung ca Ayot Yeak Chamk’lonthuê. Ayot Yeak Chamk’lonthuê đưc giao nhim vụ giữ ca và ra chân cho nhng vị thn đến diện kiến Preah Eyso.
 
Thế nhưng, bất kỳ ai ra vào Hoàng cung đều đi ngang qua Ayot Yeak Chamk’lonthuê và lại luôn gõ cóc vào đầu Chằn này khiến tóc chỗ đó cứ thế mà không mọc đưc. Ayot Yeak Chamk'lonthuê trở nên hói và rất bc dọc liền xin thy Eyso cho mt phép thuật nào đó để không bị cảnh này na. Eyso cho Yeak mt phép thuật vào đầu ngón tay trỏ gọi là “nhất dương ch”, phép này có thể khiến ngưi khác bay văng ra xa khi chỉ vào. Vì thế, Ayot Yeak Chamk’lonthuê đã lm dụng phép thuật này và làm biến mất tất cả ai ra vào Hoàng cung, khiến cả Eyso cũng lo lắng biết mình quá tay liền bỏ đi. Một lần em gái của Preah Eyso là Preah Nơrê đến chơi không thy anh thì đoán biết đã có chuyện xy ra. Nàng liền bày mưu dAyot Yeak Chamk’lonthuê múa theo mình bng nhng động tác uốn tay vào trong ngưi. Ayot Yeak Chamk’lonthuê không biết đó là mưu kế bèn làm theo, thế là tự mình chỉ ngón tay vào ngưi và bị văng ra xa đến chỗ nhng người đã tng bị yeak “nhất dương ch”. Nhìn thy mi ngưi, Chằn ngạc nhiên và đưa tay chỉ vào ngưi khác để hỏi “Ủa, lại gp ở đây?”. Thế là mọi ngưi byeak chỉ quay về chỗ cũ, còn lại mình Ayot Yeak Cham’lonthuê bị giam li.
Trong phiên bản Ramakian của Thái Lan, Ayot Yeak có tên là Nonthok. Chằn Nonthok chính hiện thân của Chằn Tosakan sau này (theo phiên bn Reamker thì Tosakan là Krong Reap)(1).
Phra Isuan (Phra Siva) cai qun núi Krailart. Nonthok là Chằn hu hạ gác cổng, có nhim vụ ra chân của các vthần, chư tiên khi đến yết kiến Phra Isuan. Nonthok luôn bị các vị thần



1 Rattanakosin Bicentennial (1982), The Ramakian (Ràmàyana) Mural Paintings along the galleries of the Temple of the Emerald Buddha, Bangkok, Thailand, p. 8- 10.
 
trêu chọc: vuốt mt, bt tóc… cho đến khi đầu của Nonthok trở nên hói. Nonthok rất tc giận và xin Phra Isuan cho mt phép thuật ở đầu ngón tay và khi nào chỉ vào ai sẽ làm mù mắt kẻ đó. Từ đó, Nonthok đã làm mù mắt rất nhiều chư tiên đến xin gp Phra Isuan. Phra Isuan sai Phra Narai (Vishnu) đi khuất phc Nonthok. Phra Narai biến hình thành nàng Absorn xinh đẹp và quyến rũ Nonthok múa những điệu múa uốn cong ngưi. Nonthok làm theo và tự chỉ ngón tay vào chân mình làm gy chân. Nàng Absorn biến trở lại thành Phra Narai và hạ gục Nonthok. Nonthok tái sinh và trở thành Chằn Tosakan vi 10 khuôn mt, 20 cánh tay, cm binh khí trên mỗi tay, con trai của Thao Lastian và Naang Ratchada, cai trị nưc Lanka.

Về thể loại và vị trí, Chằn đưc to hình ở cả 2 dạng tưng tròn và phù điêu. Hai tưng Chằn to ln thưng đặt hai bên cổng vào chùa Khmer. Một số khác thì tạo hình Chằn thành hàng rào bao xung quanh chùa, trên ca sổ trong chính điện... Ở đây, hình tưng Chằn mang ý nghĩa là một vị hộ pháp bảo vệ ngôi chùa, bảo vệ Phật pháp.

Về kiểu dáng, khi tạo hình mô típ Chằn, theo nhng quy tc trong hầu hết các bộ môn nghệ thuật Khmer, nghệ nhân luôn chú trọng vào khuôn mặt của Chằn. Chúng ta có thể nhận biết một số đim cơ bản về phép thuật và vai trò của nh tưng Chằn đó. Tương tự như việc làm mt nạ nhân vật Chằn trong sân khu Rôbăm, Chn đưc tạo hình có hai dạng: ming hở và bm môi. Phép thuật ca Chằn cũng thể hiện qua mũ mão. Chằn có mão nhiều tầng đầu là nhng Chằn đy pháp lc. Chằn lính thì tóc quăn sát da đầu và không đội mão.
 

MIENG HO
 

típ Chn ming hở, có phép thut
Ngưi vẽ: Ha sĩ Lý Lết


yak linhtíp Chn bm môi, không có phép thut (Chn lính)
Ngưi vẽ: Ha sĩ Lý Lết
 

Đặc biệt, trong nghthuật tạo hình Khmer, hầu hết các chùa không tạo hình Chằn nữ (Yeak Keyney). Chằn nữ chỉ còn đưc biết đến qua sân khấu diễn xưng.

Về màu sắc, mô típ Chằn ở các chùa Khmer Nam Bcó màu sắc khá đa dạng. Tùy bàn tay sáng to của mỗi nghệ nhân, mi kiến trúc sư mà hình tưng Chằn thể hin nhng nét riêng in dấu ấn của người nghệ sĩ y. Màu chủ đạo đưc sử dụng là màu đỏ, vàng, xanh và nhng gam màu đm nhm lột tả nét dữ tn của hình tưng này.
 


keykey 1
 

chan mayCác dạng chân mày ca Mô típ Chn
Ngưi vẽ: Ha sĩ Lý Lết

Mô típ Chn nữ (Yeak keyney)
Ngưi vẽ: Ha sĩ Lý Lết
 

Về vị trí, mô típ Chằn chủ yếu đưc đặt trước cổng chùa, cổng Sala, cổng tháp cốt, quanh dãy hành lang bao quanh khuôn viên chùa hoặc khuôn viên chính điện. Một số chùa ln còn điêu khắc mô típ Chằn trên dim mái chùa, ở mi ca, trên ghế thuyết pháp của các sư... Nghthuật tạo hình chùa Khmer chyếu ly đề i từ thần thoại Bà La Môn giáo và Phật thoại.

Trong chính điện chùa, dưới ngai thờ Đc Phật Thích Ca, chúng ta thưng thy mt phn nhỏ thờ một nữ thần đang buông mái tóc dài của mình. Đó là nthần Đất Himthony. Theo Phật thoại, nữ thần Đất để bảo vệ Đc Phật trước đạo quân Chằn Mara, đã thả suối tóc của mình biến thành đại dương nhấn chìm đội quân của Quỷ vương. Ngày nay, để ghi nhớ công đc của nữ thần, nghệ nhân Khmer thưng đặt bệ thờ nữ thần Himthony dưi chân Đc Phật hoặc tạc nhng bc phù điêu miêu tlại tích truyện này.

Mô típ Chằn theo mô tả trên chyếu da vào nhng nguyên mu kiến trúc từ Campuchia. Một số nghệ nhân Khmer ở
 
Nam Bộ vẫn còn lưu giữ vài mu kiến trúc, tuy nhiên, nhng tài liệu này gần như đã bthất lạc theo thi gian. Do đó, về kiểu dáng và màu sắc cũng biến thể nhiều tùy theo khả năng sáng tạo của mỗi nghệ nhân.

Untitled-Scanned-02Qua khảo sát, chúng tôi nhận thy, hầu hết các quốc gia theo Pht giáo Nam tông đều có kiểu kiến trúc tương tự nhau. Da trên nhng tích truyn của Bà La Môn giáo và truyện tin kiếp về Đc Phật (Jataka), họ đã đưa những điển tích Phật giáo này vào ngôi chùa nhm nhắc nhở và khắc ghi dấu ấn Phật giáo vào trong lòng mi ngưi. Điều đáng tiếc đối vi kiến trúc Khmer Campuchia là chúng đã bị phá hy quá nhiều sau nhng biến động. Ở Campuchia, chúng tôi không còn bắt gặp nhng kiến trúc kể về thần thoại Bà La Môn giáo và Phật thoại một cách phổ biến như các nưc Thái Lan, Lào, Indonesia... Hình tưng Chằn cũng chu hệ quả tương t, chỉ còn hiện hu trong nghệ thuật din xưng và trong m hồn mi cư dân Khmer Campuchia là chính chứ không thể hin qua nghệ thuật tạo hình mt cách rng rãi như những nơi khác.

Untitled-Scanned-03
 

Mô típ Chn đto hình theo kiu cxưa Nguồn: 76 hình vẽ trong nghệ thuật Khmer, Cedoreck, PhnomPenh, 2003, (tiếng Khmer)


Mô típ Chn đto hình theo kiu hin đại Nguồn: 76 hình vẽ trong nghệ thuật Khmer, Cedoreck, PhnomPenh, 2003 (tiếng Khmer)
 

Untitled-Scanned-04

Kompen                         Indrajit                               Mearone                            Thabanaso                         Kuchkiriwon và Kuchkirito

Nhng nhân vật Chn thưng sử dụng trong nghthuật to hình
Nguồn: 76 hình vẽ trong nghệ thuật Khmer,
Cedoreck, PhnomPenh, 2003 (tiếng Khmer)

 
  1. Kết lun
Hình tưng Chằn trong nghthuật tạo hình của ngưi Khmer ở Nam Bộ chyếu tập trung tại chùa. Ngôi chùa là si dây ni kết bảo tồn nhng giá trị văn hóa trong đời sống cư dân Khmer ở Nam B.
Nếu như trên sân khu diễn xưng, nhân vật Chằn là đại diện cho hình ảnh của các thế lc phản diện, mang tính chất ma thuật trong một không gian bàng bạc tinh thần Bà La Môn giáo cổ xưa, thì hình tưng Chằn trong nghthut tạo hình lại đm tính chất Phật giáo. Hình ảnh Chằn rút ra trong các tác phm y là nhng bài học đo đc, mang tính nhân văn, giáo dục nhân cách con ngưi, đưa con ngưi đến một cuc sống hưng thiện, tích đc.
Kết lại, từ việc khảo tả hình tưng Chằn trong chùa Phật giáo Nam tông Khmer ở Nam Bộ, có thể rút ra hai nhận đnh sau: Thứ nhất, cái xu cái ác luôn đy ry chung quanh cuộc sống con ngưi. Vì thế, nên biết cách cải hóa thì ngưi xấu sẽ

thành tốt, sống có ích cho xã hội, ngay cả đến nhân vật Chằn ác đến vy mà còn cải hóa đưc để phục vụ cho điều thiện thì đối vi con ngưi sẽ dễ dàng hơn. Thứ hai, khng định sc mạnh, chất thiện, sự cảm hóa cái xấu ác của Phật giáo. Qua đó, đề cao sự nhân t, khoan dung và chính nghĩa của Phật giáo chiến thắng sự hung bạo.

TÀI LIỆU THAM KHO:
  1. Nguyễn Thị Tâm Anh (2005, 2006), Tài liệu điền dã tại Trà Vinh và Sóc Trăng.
  2. Hoebel, E. Adamson (2007), Nhân chủng học: Khoa học về con ngưi, Nxb. Tổng hp Thành phố Hồ Chí Minh.
  3. Nguyễn Sĩ Lâm (2005), “Kiến trúc chùa Khmer ở Nam Bộ”, Tạp chí Kiến trúc, số 9 (125), tr. 74 - 8
  4. Trần Hồng Liên (2004), Góp phần tìm hiểu Phật giáo Nam Bộ, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Ni.
  5. Ha Sa Ni (2002), “Chùa: một trung tâm văn hóa của ngưi Khmer”, Tp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 11, tr. 67 - 73.
  6. Phm Lan Oanh (2004), “Ngôi chùa trong đi sống văn hóa ngưi Khmer, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 5, tr. 46 - 49.
  7. Sở Văn hóa Thông tin tnh Sóc Trăng & Phân viện Văn hóa Nghthuật Việt Nam tại Thành phố Hồ Chí Minh (1998), Về sân khấu truyền thống Khmer Nam B, Nxb. Văn hóa Thông tin.
  8. Rattanakosin Bicentennial (1982), The Ramakian (Ràmàyana) Mural Paintings along the galleries of the Temple of the Emerald Buddha, Bangkok, Thailand.
  9. Reyum Publishing (2002), The Reamker, Painted by Chet Chan, Phnom Penh, Cambodia.

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá

Click để đánh giá bài viết

Những tin mới hơn

Những tin cũ hơn

Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây