04. DI SẢN PHẬT GIÁO NAM TÔNG KHMER THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP CHO TƯƠNG LAI

Thứ bảy - 08/09/2018 12:13
DI SẢN PHẬT GIÁO NAM TÔNG KHMER THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP CHO TƯƠNG LAI của ĐĐ. Châu Hoài Thái*

Mở đầu

Di sản (heritage) đưc hiểu là tài sản để lại mang tính gtrị văn hóa có khung niên đại cổ theo quy đnh của Luật di sản văn hóa Việt Nam. Phật giáo Nam tông Khmer phát triển gắn liền vi tiến trình văn hóa của đồng bào Khmer Nam Bộ. Có thể nói rằng di sản Phật giáo Nam tông cũng chính là di sn văn hóa tộc ngưi Khmer mà ngày nay Đng - nhà nưc, các thế hệ chư Tăng và đồng bào Khmer đang ra sc bảo tn và phát huy. Trong nhng năm qua, các cơ quan chuyên trách của chính quyền đã có nhng nỗ lc đáng kể trong công tác liệt hạng, trùng tu, tôn tạo các loại hình di tích, di sản Pht giáo Nam tông Khmer. Chính sự quan tâm này mà các tỉnh thành như Trà Vinh, Sóc Trăng, An Giang, Cần Thơ và Kiên Giang nơi có đông đồng bào Khmer sinh sống đã có nhiều ngôi chùa Phật giáo Nam tông Khmer đưc công nhận là di sản cấp tỉnh, thành và cấp quốc gia. Đặc biệt lễ hội Ok Om Bok (Cúng Trăng) đưc nhà nưc công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cp quốc gia của Việt Nam, ngoài ra bộ kinh lá bối (buông) tại chùa Xvay Ton (Xà – Tón), huyện Tri Tôn, tỉnh An Giang cũng đã đưc công nhn kỷ lục Guinness. Từ đó cho thy, nhà nưc đã đặc biệt quan tâm đến di




* y viên Hi đồng Trsự, Phó Ban Thông tin – Truyn thông Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam.
 
sản văn hóa Khmer Nam Bộ như một bộ phận cấu thành của văn hóa Việt Nam thống nhất trong đa dạng.

Khuôn viên và kiến trúc ngôi chùa

Ngôi chùa đóng vai trò quan trng trong đi sống tâm linh của đồng bào Khmer Nam B. Ngưi Phật tử luôn có tâm nim phải vun đp cho ngôi chùa của cộng đồng luôn đưc hoàn thiện về mọi mt. Theo quy đnh của ngành di sản văn hóa Việt Nam, mt ngôi chùa cổ đưc liệt hạng là di tích cấp quốc gia cần hội đủ tiêu chuẩn ca phm vi ba vòng tròn sau đây: không gian môi trưng sinh thái bao quanh chùa, khuôn viên bên trong ngôi chùa và bản thân cng đồng tộc ngưi sinh sống xung quanh ngôi chùa đó cùng vi nhng di sản bên trong ngôi chùa và khuôn viên của nó như: tháp ct, tháp hỏa thiêu, trang trí và tưng Phật.
Đặc đim không gian của một ngôi chùa Phật giáo Nam tông Khmer bao gm sân chùa thoáng rộng, cánh đồng và không gian môi trưng nhiều cây cối bao quanh. Nvy muốn xây dng tốt mô hình bảo tồn cho một ngôi chùa và nhng công trình di sản văn hóa xung quanh, không gian xanh của chùa cn tránh xây dng nhng công trình kiến trúc hiện đại, nhng tòa nhà chọc tri bao quanh như trưng hp một vài ngôi chùa Phật giáo Nam tông Khmer nm trên đa bàn thành phố, thị trấn và thị xã. Theo quan đim của chúng i hiện nay không ít ngôi chùa Phật giáo Nam tông Khmer đang lâm vào tình trng mất không gian, môi trưng xanh, thiết nghĩ các nhà hoạch đnh kiến trúc đô thị cần chú ý đến vn đề hoài hòa gia kiến tc hiện đại và kiến
 
trúc truyn thống xung quanh các ngôi chùa cổ ca Pht giáo Nam tông Khmer. Vấn đề đô thị hóa luôn phải chấp nhận sự hiện diện như một thành tố kiến trúc không ththiếu của các công trình kiến trúc cổ nhưng hiện nay vn đề đất đai trong đô thị đang thu hẹp dần sẽ dn đến không gian của các ngôi chùa bnh hưng theo.
Đối vi các ngôi chùa Phật giáo Nam tông Khmer đã đưc liệt hạng là di tích kiến trúc – nghệ thuật cấp tnh, thành phố hay cấp quốc gia, đương nhiên sẽ đưc bảo vệ bi cơ quan chuyên trách theo quy đnh của Luật di sản văn hóa Việt Nam. Nhng ngôi chùa này khi bị hư hại cần trùng tu thì sẽ luôn nhận đưc sự hỗ trợ kinh phí từ Bộ Văn hóa – Thể Thao & Du lch và kinh phí của y Ban Nhân Dân tnh hoặc thành phtại các đa phương. Chính lý do này mà các ngôi chùa đưc liệt hng sẽ luôn hin din hoàn chnh về mọi mặt, cũng là đối tưng đưc sự quan tâm chú ý nhiều nhất của cộng đồng Phật tử Nam tông Khmer và ngành truyn thông. Đối vi các ngôi chùa cổ nhưng chưa liệt hạng thì nhiu vấn đề hiện xy ra là do thiếu sự quan tâm của các cơ quan văn hóa. Cthể như hin nay, tại Việt Nam chúng ta chưa có cơ quan chuyên trách vmĩ thuật cổ kiu như Vụ Mĩ Thuật Hoàng Gia Campuchia và VMĩ Thuật Hoàng Gia Thái Lan (Department of Fine Art). Nhng cơ quan nghiên cu này đặc biệt quan tâm đến dòng mĩ thuật cổ Phật giáo Nam tông ở đất nưc của họ và vùng ảnh hưng bên ngoài từ việc truyền bá Phật giáo Nam tông. Htiến hành nghiên cu sưu tầm và có
 
các bản vẽ cụ thể về kiến trúc của nhng ngôi chùa Phật giáo Nam tông nổi tiếng, đồng thi sáng tạo ra nhng mô hình kiến trúc mi da trên mẫu hình truyn thng đưc họ đưa ra để các quốc gia theo Phật giáo Nam tông tham khảo. Các mẫu hình thần linh, linh vật và hoa văn các loại cũng đưc thiết kế bng các bản vẽ, hình nh rất sinh đng và đẹp mắt. Nhng kết quả nghiên cu này thưng được công bố phổ biến trên các tp chí chuyên ngành mĩ thuật ca Thái Lan và Campuchia cũng như trên website của các cơ quan này. Trong khi đó tại Việt Nam, chúng ta không có mt cơ quan chuyên trách nào nvậy, tc là cơ quan chuyên đm trách việc nghiên cu nhng dòng mĩ thuật truyền thống chu ảnh hưng văn a Ấn Độ. Trong nhng năm gần đây đã có mt số đề tài nghiên cu về mĩ thut Khmer Nam Bộ của Đại học Trà Vinh và một số cơ quan nghiên cứu khác nhưng dưng như sản phm cuối cùng thuộc quyền sở hu trí tuệ riêng của các cơ quan nghiên cứu mà không có mt công bố cụ thể nào để gii nghiên cu tham khảo.
Vì không có một mẫu hình nào theo quy đnh nên khi trùng tu hay xây dng mi một ngôi chùa, các vị sư phụ trách ngôi tự viện lại sử dụng nhng khuôn mu của nưc ngoài. Nhng mẫu hình này thưng bắt mắt và phù hp vi kiểu xây dng mt ngôi chùa bng bê tông cốt thép. Hình tưng thần linh, linh vật và hoa văn cũng đưc ly từ các mẫu trên các trang web của Vụ Mĩ Thuật Thái Lan và Campuchia. Điều này đã diễn ra tại nhiều ngôi chùa hin đang đưc trùng tu hoặc xây dng mi
 
ly theo mẫu hình nguyên mẫu trên mng. Một ngôi chùa ở Kiên Giang đã ly theo mu hình nguyên bản của Ấn Độ khi mặt tiền của chánh điện điêu khắc chủ đề thn thoi Hindu giáo Giấc ngủ sáng tạo của thần Vishnu” khi diễn tả cảnh thần Bảo tồn Vishnu nm ngủ trên mình con rắn thần Ananta – Shesha. Mt ngôi chùa ở Sóc Trăng thể hiện nguyên mẫu hình tưng linh vật Kala rập khuôn theo hình tưng Kala tại ngôi đền Bantey Srei của Campuchia. Nhng mẫu hình này đưc các nghệ nhân Khmer đề xuất khi họ đm trách việc xây dng ngôi chùa. Có thể do họ tham khảo trên các trang mạng thy nhng mu hình này rất bắt mắt nên đề xuất vi nhà chùa trang trí trên chánh điện và các công trình kiến trúc khác. Vấn đề hiện nay là vic trùng tu hay xây dng các ngôi chùa Phật giáo Nam tông Khmer, các vị sư thưng phụ thuộc nhiều về mặt chuyên môn vào nhng ngưi nghệ nhân và kiến trúc sư. Một vấn đề khác đã diễn ra tại tnh Trà Vinh là công tác xây dng một số ngôi chùa Phật giáo Nam tông Khmer hoàn toàn phthuộc vào quan điểm của nhà đầu tư. Do nhà chùa không có kinh phí xây dng và đồng bào Phật tử Khmer tại đa phương không có thế mạnh kinh tế nên việc xây dng lại ngôi chùa phải thuộc vào một chủ đầu tư. Khi hoàn thành ngôi chùa sẽ có nhiều điểm khác lạ so vi mt ngôi chùa truyền thống của Phật giáo Nam tông Khmer do nhà đầu tư muốn lưu lại danh tiếng của mình tại nhng ngôi chùa mà họ đã bỏ tiền ra xây dng. Trong lch sử Phật giáo Việt Nam nói chung, Phật giáo Nam tông Khmer nói riêng đã có rất nhiều t
 
chủ cúng dưng đất đai, tnh tài cho Giáo hội xây dng chùa chiền nhưng ngưi thí chủ y không muốn lưu lại dấu vết gì liên quan đến mình. Tuy nhiên, lch sử của nhà chùa cũng sluôn trân trọng đóng góp đó.

Tượng Phật và kinh tng


Tại nhng ngôi chùa cổ, tưng Phật thưng đưc làm bằng gỗ mít, gỗ sao sơn son thiếp vàng. Nhng pho tưng như vy thưng đạt đến yếu tố mĩ thuật cao của thi cổ xưa. Song hiện tại nhng pho tượng Phật cổ ngày càng trở nên hiếm hoi vì luôn bị săn đuổi bi nhng kẻ buôn cổ vật. Tuy nhiên, một số mu hình tưng Phật Khmer Nam Bthuộc loại cổ vật hiện vẫn còn đưc lưu gitại nhiều bảo tàng ở phía Nam như Bảo tàng Lch sử - TP.HCM và Bảo tàng Văn hóa Dân tộc Khmer tnh Trà Vinh. Các sưu tập tưng Phật Khmer Nam Bộ này sẽ là nguồn tư liệu quan trọng cho nghiên cu mĩ thuật Phật giáo Khmer Nam Bộ và mĩ thuật Phật giáo Việt Nam. Đng thi, hệ thống tưng thờ của các ngôi chùa cũng đưc tăng cưng thêm phong phú và đa dạng về kiểu mẫu. Hiện tại một số ngôi chùa khi xây dng mi cũng thưng đắp nhng pho tưng đại Phật bằng xi măng rồi sơn màu vàng. Ha tiết hoa văn không mang tính mĩ thuật cao như các pho tưng cổ bằng gỗ. Thiết nghĩ trong tương lai Phật giáo Nam tông Khmer cần phục hồi dòng tưng Phật truyền thống để tăng tính thm mĩ cho các ngôi chùa. Điều này không khó vì các sưu tập tưng Phật cổ vẫn còn lưu giữ trong các bảo tàng và các ni chùa cổ ở Trà Vinh, Sóc Trăng và An Giang.
 
Kinh tạng là thành trất quan trng trong Phật giáo, nm trong Tam bảo của nhà Phật. Thời xưa ngưi Khmer Nam Bcó mt cách ghi chép kinh tạng và các sự kiện liên quan đến cộng đồng trên lá bối (buông), từ đó mà có tên gọi là Kinh Lá Bối (Buông) hình thành. Thưng kinh lá bối (buông) đưc ghi chép bằng mt loại văn tcmà ngày nay chcòn một số ít cao tăng Khmer Nam Bộ còn đọc đưc. Đối vi nhà chùa Phật giáo Nam tông Khmer, kinh lá bối (buông) là tài sản quý không gì sánh đưc nên họ gìn giữ rất cần thận và chỉ mở ra đọc vào nhng dp lễ hội quan trọng của cộng đồng. Bộ kinh lá bối (buông) của chùa Xvay Ton (Xà Tón), chùa Sóc Xoài đưc đánh giá cao trong gii nghiên cu và hiện đưc bảo tn rất cẩn thận tại nhng kho cha, tủ sách riêng biệt của nhà chùa. Phương thc viết kinh lá bối (buông) là phải dùng một y bút bằng gỗ thốt nốt vạch trên tm lá buông thành ch, sau đó dùng mc lau lên để thành nhng dòng kinh tạng. Ngày nay, kthut viết kinh lá bối (buông) không còn đưc chú trng nên chư Tăng Khmer trtuổi chưa quan tâm đến kinh lá bối (buông). Nhà nưc và Ban Văn hóa Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam chưa có nhng dự án cụ thể để đầu tư sưu tm và thc hiện công vic nghiên cu, dch nghĩa kinh lá bối (buông) làm tư liệu Phật học, tư liệu nghiên cu văn hóa Khmer Nam Bộ. Thiết nghĩ đng đng trưc nguy cơ mai một về văn hóa truyn thống do tác động của yếu tố kinh tế thị trưng, việc bảo tồn di sản văn hóa Phật giáo Nam tông Khmer không nhng tập trung vào ngôi
 
chùa và còn phải chú ý các di sản liên quan mà trong đó kinh lá bối (buông) là một trưng hp như vy.

Trang phc ca chư Tăng và Phật tử


Trang phc Phật giáo làm nên tính tôn nghiêm liên quan đến hình ảnh của một nhà sư Nam tông Khmer. Quy đnh về trang phục tăng sĩ trước sau vẫn như một, nghĩa là tăng sĩ Phật giáo Nam tông Khmer không có quyền tùy ý thay đổi trang phục của mình. Do đó, trang phục loại y vấn vẫn đưc dùng phổ biến trong gii tăng sĩ Nam tông Khmer tương tự như các quốc gia theo Phật giáo khác như Thái Lan, Campuchia và Lào. Màu sắc đặt trọng tâm vào màu vàng nghệ như trang phục mà Đức Phật đã mặc khi ngài còn ti thế. Tuy nhiên, hiện tại cũng có một số vị tăng sĩ Nam tông Khmer mặc Cà – Sa màu nâu, nguồn gốc của loại trang phục này bắt ngun từ Myanmar. Do các vị đi tu học ở Myanmar vnên mang theo dấu ấn này. Ở Myanmar ngưi ta giải thích về Ca Sa màu nâu là nhm giữ m cho nhà sư vì đa hình của đất nưc này phn nhiều là rng núi. Thiết nghĩ Phật giáo đi vào mỗi quốc gia cũng thích ng vi đa hình và văn hóa của quốc gia đó. Màu nâu có tác dụng giữ ấm sẽ góp phần đm bảo sc khỏe của các vị tăng sĩ trên con đường tu tập ca họ. Tuy nhiên, màu vàng nghệ vẫn là sắc màu chủ đạo cho áo Cà Sa của chư Tăng Phật giáo Nam tông Khmer hiện nay.
Ngoài trang phục chư Tăng thì trang phục của đồng bào Phật tử Nam tông Khmer cũng là một loại hình di sản liên quan đến nhà chùa. Thông thưng ngưi Phật tử đến chùa vào nhng
 
dp bình thưng thì mặc trang phục công sở hay trang phục lao động phổ biến của vùng Đồng bằng sông Cu Long. Khi tham gia vào các dp lễ hội quan trọng thì mặc trang phục truyền thống như Sà Rong, trang đim tm bằng nhiều loi đồ trang sc. Tuy nhiên phần nhiều trang phục truyền thống Khmer Nam Bộ đưc mua từ Campuchia về rồi bán ra thtrưng ở nhng nơi có đông đồng bào Khmer sinh sống. Các hiệu may của Khmer Nam Bộ cũng có thể may y phc truyn thống nhưng phần nhiều ngưi ta lại chọn y phục mua chợ vì tiện dụng, đa dạng và giá clại rẻ hơn nhiều so với y phc may tại các hiệu may. Cuối cùng có thể thy rng trang phục phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện kinh tế gia đình của ngưi Khmer Nam Bộ. Về vn đề này, chư Tăng Khmer khó lòng mà kêu gọi đưc Phật tử mặc trang phục có nguồn gc từ địa pơng vì họ có quyn la chọn làm sao cho phù hp vi túi tiền của mình. Phần nhiều Phật tử Khmer Nam Bsống trong điều kin khó khăn, chỉ có một số ít họ may đưc trang phục đắt tiền. Phần nhiều vẫn chn đồ chợ như một giải pháp tối ưu trong cuộc sống của họ.

Nhng gii pháp kiến nghị


Đối vi việc xây dng chùa chin, Ban Văn hóa Trung ương Giáo Hội Phật giáo Việt Nam, các cơ quan chuyên môn và cơ quan chính quyền cần quan tâm hơn nữa về mẫu hình kiến trúc và trang trí trong các chùa Khmer Nam Bộ hiện nay. Đng và Nhà nưc cần thành lập một cơ quan chuyên môn về văn hóa các dân tộc thiểu số, bao gồm dân tộc Khmer để nghiên cu tổng
 
thể về kiến trúc, môi trưng, điêu khắc, hội họa và tín ngưng – tôn giáo. Cơ quan này phải có trách nhim công bố nhng mẫu hình nghiên cu liên quan đến mĩ thuật Phật giáo Nam tông Khmer, kiểu nVụ Mĩ Thuật Hoàng Gia Thái Lan hay Campuchia. Đối vi các đtài nghiên cu liên quan đến Phật giáo Nam tông Khmer, mĩ thuật Pht giáo Khmer Nam Bộ, chúng tôi đề nghị cơ quan chủ quản phải yêu cầu các tác gixuất bản và phổ biến rộng rãi đến chư Tăng Khmer Nam Bộ và các nhà nghiên cu. Không nên cấp kinh phí cho nhng đề tài không mang tính ng dụng. Đối vi nhng nhà tài tr, nhng thí chủ nhiệt thành vi Phật pháp chúng tôi luôn trân trọng ân đức của quý vị trong vic cúng dưng xây dng một ngôi tự viện. Phưc báu sẽ phát sinh đến chư thiện tín trong kiếp hiện tại và vị lai. Nhưng sẽ là hoàn hảo hơn na, nếu quý vị chú ý đến vấn đề văn hóa truyn thống của đồng bào Khmer Nam Bộ, chú ý đến mẫu hình chùa chin, vị trí đặt tôn tượng ca Đc Phật Thích Ca trong chánh điện, vị trí của Sima bảo vệ cho ngôi chùa theo luật Phật chế đnh, quan niệm tâm linh và nhng mẫu hình trang trí khác có truyền thống từ ngàn xưa. Xin quý vị đng vì quan đim của riêng cá nhân mình mà biến đổi một ngôi chùa trthành xa lạ vi truyn thng của đồng bào Khmer Nam Bộ.
Về công tác đào tạo tăng sinh, các trưng Phật học của Phật giáo Nam tông Khmer cần xây dng thêm môn học về Di sản văn hóa kết hp vi nghiên cu thc địa, trong đó ngưi tăng sinh cần phải hiu biết về Luật di sản văn hóa, giá trị ca một di
 
sản chùa chiền quan trọng như thế nào đi đất nưc Việt Nam. Đặc biệt, các chùa nm trong các tuyết du lch thì tăng sĩ cần phải tham gia các lp tập huấn về hưng dẫn tham quan, quản lý di sản. Sự kết hp gia tu học và công tác thc tế của ngành di sản do một khối lưng kiến thc thc tin bao giờ cũng là cần thiết cho chư Tăng Phật giáo Nam tông Khmer đang tu hành tại nhng ngôi chùa đưc liệt hạng là di sản.
Tổ chc các lp tập huấn về chú gii kinh lá bối (buông), kthuật viết kinh lá bi (buông) cho chư Tăng và đồng bào phật từ Khmer Nam Bộ để họ hiểu tri thc bản đa và lưu giữ đưc nhng giá trị truyn thống của tộc ngưi. Phật giáo Nam tông Khmer cần kết hp vi sở giáo dục các tnh, nơi có đng bào Khmer sinh sống tổ chc thi viết kinh lá bối (buông) như các quốc gia Campuchia và Thái Lan đã tng làm. Chắc chắn nhng cuộc thi có tổ chc vi giải thưng như vy sẽ m cho cng đồng chú ý nhiều hơn na vi kinh lá buông, Phật giáo Nam tông Khmer chắc chắn sẽ có thêm nhiu tăng tài tinh thông Phật học và kinh tạng cổ đin. Việc một tổ chc một cuộc thi như vy sẽ không my khó khăn. Chùa Candaransi của chúng tôi hàng năm đều có giải thưng học bổng dành cho sinh viên nghèo hiếu học. Nếu đưc Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam và ngành giáo dục hỗ trợ chúng tôi cũng có thể tổ chc thi viết kinh lá bối (buông) cho tăng sĩ và đng bào Phật tử Khmer Nam Bộ của chúng ta.

Kết luận

 
Di sản Pht giáo Nam tông Khmer cha đng nhng loại hình văn hóa truyền thống, không gian sng, giá trị lao động sản xuất, tri thc tôn giáo và di tích kiến trúc nghthuật phản ánh đặc trưng văn hóa – văn minh của ngưi Khmer Nam Btại các đa phương được lưu truyn từ đời này qua đi khác. Di sản chùa chiền cha đng rất nhiều giá trị văn hóa về tâm linh, kiến trúc, tưng th, các loại hình văn hóa vật thể và phi vật thể tiêu biểu cho vùng đất Nam Bộ và con ngưi Khmer của chúng ta. Việc xây dng một cộng đồng Khmer Nam Bvi môi trưng sinh thái, tôn giáo và chùa chiền là góp phần thiết thc vào công tác bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của nưc nhà Việt Nam, đóng góp thiết thc cho phát triển kinh tế trong hệ thống du lch của đa phương. Việc làm thiết thc này đòi hỏi phải có sự tham gia đồng bộ của Giáo hội Phật Giáo Việt Nam, các cơ quan nhà nưc và cộng đồng cư dân Khmer tại các đa phương mi có thể hoàn thiện đưc một mô hình di sn văn hóa Khmer Nam Bộ. Sự kết hp này sẽ giúp cho các di sản chùa Khmer tăng thêm giá trị để trở thành nhng khu bảo tồn nuôi dưng nền tảng đo đc cho Phật tử Khmer thuần thành, xây dng không gian môi trưng, văn hóa vật thể và phi vật thể liên quan đến sự phát triển của cư dân Khmer tại các đa phương như Trà Vinh, Sóc Trăng, Cần Thơ, An Giang, Kiên Giang và cng đồng Khmer ti min Đông Nam Bộ.
 

i liệu tham khảo

 
  1. UNESCO 1996. Hiến chương về quản lý và bảo vệ các di sản n hóa i c. website: www.disanvanhoavn.org
  2. Nhiều tác giả 1991. Cultural heritage in Asia and Pacific: conservation and policy, proceedings of symposium held in Honolulu, Hawaii, September 8-13, 1991
 
  1. Nhiều tác giả 1998. Góp phần tìm hiu lch sử - văn hóa 300 năm Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh, Nxb Trẻ Thành phố Hồ Chí Minh.
 
  1. Nhiều tác giả 2007. Nam bộ đất và người tp V, Hội Khoa hc Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh - Nxb Trẻ.
 
  1. Nhiều tác giả 2008. Nam bộ đất và người tập VI - Hội Khoa học Lch sử Thành phố Hồ Chí Minh, Nxb Tổng Hợp Thành phố Hồ Chí Minh.
 
  1. Daweewarn, D. 1982. Brahmanism in South-East Asia, New Delhi: Humanities Press.
 
  1. Hunh Thanh Bình 2012. “Câu chuyn v Mô Típ Rìa-hu trang trí ở chùa Phật Khmer. Nguyt san Giác ngộ 196 -07 - 2012 in trong Về Trà Vinh thăm nghệ nhân Khmer vẽ tranh Phật. NXB. Giác Ngộ.
 
  1. Lê Hương 1969. Ngưi Vit gốc Miên, Thanh niên, Sài Gòn
 
  1. Pamela York Taylor 1994. Beast, Birds, and Blossoms in Thái Art. Oxford University Press.
 
  1. Phan Thị Yến Tuyết 2010. Tâm thc ng xử với nước của người Khmer qua lễ hội Ok Angbok – tiếp cận sinh thái văn hóa”, Tờ tin khoa học – Đại học Trà Vinh số 07, tháng 02 năm 2010.
  2. Trần Dũng, Đng Tn Đc 2012. Din mạo văn hóa tín ngưng và lễ hội dân gian tỉnh Trà Vinh. NXB. Văn hóa thông tin.

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá

Click để đánh giá bài viết

Những tin mới hơn

Những tin cũ hơn

Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây